Ví điện tử - Công cụ  giao dịch  tất yếu  thời hiện đại

Ví điện tử là tài khoản điện tử trung gian dùng để thanh toán các giao dịch trực tuyến. Các giao dịch này thường là hoạt động mua - bán hàng trực tuyến, lưu trữ tiền, nhận và chuyển tiền qua mạng…, hầu hết có quy mô nhỏ và thường tập trung trong các hoạt động chi tiêu hằng ngày của người tiêu dùng. Ví điện tử cũng thường kết nối trực tiếp tới tài khoản ngân hàng để giảm thiểu các bước nạp tiền rườm rà, nhưng vẫn khác với dịch vụ ngân hàng số. Theo số liệu thống kê của Vụ Thanh toán (Ngân hàng Nhà nước), tính đến cuối tháng 10 - 2019, tức là hơn 10 năm kể từ khi các loại hình ví điện tử bắt đầu được cấp phép hoặt động, cả nước đã có 32 công ty được cấp giấy phép hoạt động cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán, trong đó có 29 công ty đã cung cấp dịch vụ ví điện tử.

Tuy con số không phải là ít, nhưng điều đáng chú ý là thị phần ví điện tử hiện nay chỉ tập trung ở một số cái tên nhất định. Cụ thể, riêng Payoo, MoMo, AirPay, MoCa, FPT đã chiếm tới 90% thị phần trung gian thanh toán cả về số lần và giá trị giao dịch. Nếu tính số dư tài khoản, Payoo, MoMo, SenPay, Moca và AirPay lại đứng đầu. Trong quý II năm 2019, tới 95% giá trị giao dịch ví điện tử tập trung vào Payoo, MoMo, SenPay, AirPay và ZaloPay. Trong đó, riêng ví điện tử MoMo hiện đã đạt tới 13 triệu lượt tải ứng dụng sử dụng. Thực tế này không những cho thấy sự phổ biến đáng kinh ngạc của ví điện tử ở thị trường Việt Nam mà còn chỉ ra rằng, phải có những hệ sinh thái dịch vụ đủ lớn, ví điện tử mới có thể phát triển và giữ thế cạnh tranh. Một ví dụ là SenPay, vốn được FPT hậu thuẫn với hàng loạt các dịch vụ đi kèm, nhưng nền tảng phát triển chính là sàn giao dịch điện tử Sendo. Tương tự như vậy, AirPay được “chống lưng” bởi hệ sinh thái trò chơi điện tử lừng lẫy Garena, ZaloPay lâu nay tung hoành nhờ Tiki và hàng loạt hạ tầng dịch vụ thương mại khác của VNG, hay MoCa nếu không có Grab cũng chưa biết sẽ… đi về đâu. Mặt khác, song song với việc tự xây dựng hệ sinh thái dịch vụ, hướng tiếp cận ký kết hợp tác với các đối tác để mở rộng tệp khách hàng cũng đang được các nhà cung cấp ví điện tử liên tục đẩy mạnh, đơn cử như MoMo với PVOil và Saigon Coop mới đây, hay ZaloPay với Bamboo Airways hồi tháng 8 vừa qua… 

File

Tuy nhiên, dù là loại ví điện tử nào chăng nữa, nhưng nhìn từ góc độ người tiêu dùng, giải pháp thanh toán qua ví điện tử có lý do để được ưa chuộng và nhanh chóng phổ biến. Trước hết, thao tác thanh toán qua loại hình này rất dễ dàng, chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh và tài khoản đăng ký, tức là còn thuận lợi hơn nhiều so với thẻ tín dụng hay giao dịch chuyển khoản. Trong khi đó, những ích lợi đem lại là rất lớn, nổi bật là: tính bảo mật cao với việc đánh cắp khó hơn rất nhiều so với ví truyền thống hay tài khoản ngân hàng; dễ dàng thực hiện chuyển và nhận tiền; thực hiện truy vấn tài khoản mọi lúc mọi nơi; tiết kiệm thời gian làm việc và di chuyển cho người sử dụng; thường cung cấp nhiều ưu đãi và khuyến mại cho chủ sở hữu ví. Quan trọng hơn, ví điện tử là công cụ trung gian giúp giảm thiểu sự phiền toái trong nhiều tác vụ của đời sống thường nhật như nạp tiền điện thoại, mua vé xem phim, đóng tiền thuê bao internet, đóng tiền điện/nước… Vì vậy, không lạ khi báo cáo toàn cầu năm 2019 của JP Morgan  (được công bố tháng 11/2019) cho thấy, hiện có tới 19% giá trị giao dịch thương mại điện tử tại Việt Nam đã được thực hiện qua ví điện tử. Con số này ngang với thanh toán bằng tiền mặt, chỉ xếp sau thanh toán thẻ (34%) và chuyển khoản ngân hàng (22%).

File

Dĩ nhiên, song song với những tiện ích là nguy cơ về bảo mật. Do được dùng cho các giao dịch trực tuyến nên các hoạt động sử dụng ví điện tử diễn ra phần lớn trên môi trường internet. Điều này sẽ làm xuất hiện nguy cơ mất an toàn thông tin, rất nguy hiểm nếu chủ tài khoản không có sự am hiểu nhất định về cách sử dụng tài khoản an toàn hoặc không cẩn thận khi giao dịch trực tuyến. Bên cạnh đó, tính tiết giản trong các khâu thanh toán đôi khi cũng bị tội phạm mạng lợi dụng để tấn công. Một điển hình là hồi cuối tháng 5 - 2019, nhóm bốn đối tượng trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên đã sử dụng thủ đoạn công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản của các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ trung gian thanh toán và ví điện tử. Tuy nhiên, nhóm đối tượng này đã ngay lập tức bị Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao phối hợp với Cục Cảnh sát hình sự (Bộ Công an) và Công an TP. Hà Nội bắt giữ.  

Dĩ nhiên, những rủi ro như vậy là khó “tận diệt”, nhưng người dùng cũng không cần vì thế mà quá lo lắng. Tới nay, chính phủ và các cơ quan hữu quan đều không ngừng hoàn thiện các khung pháp lý liên quan tới ví điện tử. Mới đây, Thông tư 23/2019/TT-NHNN đã được Ngân hàng Nhà nước ban hành ngày 22/11/2019 vừa qua (có hiệu lực từ 7/1/2020) được kỳ vọng sẽ phần nào giúp giảm thiểu rủi ro. Thông tư này giới hạn tổng hạn mức giao dịch thông qua ví điện tử cá nhân của một khách hàng tại một tổ chức cung ứng dịch vụ ví điện tử tối đa là 100 triệu đồng/tháng (không áp dụng với Ví điện tử của người ký hợp đồng hoặc có thỏa thuận làm đơn vị chấp nhận thanh toán với tổ chức cung ứng dịch vụ). 

File

Về phần mình, người tiêu dùng được sử dụng ví điện tử để thanh toán cho các hàng hóa, dịch vụ hợp pháp; chuyển tiền cho ví điện tử khác do cùng tổ chức cung ứng dịch vụ ví điện tử mở và rút tiền ra khỏi ví điện tử về tài khoản thanh toán hoặc thẻ ghi nợ của khách hàng tại ngân hàng. Trong khi đó, các đơn vị cung ứng dịch vụ ví điện tử không được phép cấp tín dụng cho khách hàng sử dụng ví điện tử, trả lãi trên số dư ví điện tử hoặc bất kỳ hành động nào có thể làm tăng giá trị tiền tệ lưu trong ví so với giá trị tiền khách hàng nạp vào ví. Cuối cùng, đặc biệt nghiêm cấm sử dụng ví để thực hiện các giao dịch cho mục đích rửa tiền, tài trợ khủng bố, lừa đảo, gian lận và các hành vi vi phạm pháp luật khác cũng như thuê, cho thuê, mượn, cho mượn hoặc mua, bán thông tin ví điện tử.  

Song song với Thông tư 23/2019/TT-NHNN, Việt Nam cũng đang hoàn tất những quy định pháp lý cho công nghệ tài chính (fintech), lĩnh vực trung gian thanh toán, trong đó có đề cập tới quản lý ví điện tử nhằm đảm bảo quyền lợi cho người tiêu dùng. Việc hoàn thiện xây dựng Nghị định quy định về thanh toán không dùng tiền mặt, để thay thế cho Nghị định 101/2012/NĐ-CP. Động thái này sẽ bổ sung quy định về tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực trung gian thanh toán tối đa là 49%, bao gồm cả sở hữu trực tiếp và gián tiếp. Theo Ngân hàng Nhà nước, quy định này nhằm tạo thuận lợi thu hút vốn đầu tư nước ngoài nhưng vẫn bảo đảm được vai trò chủ động của các doanh nghiệp trong nước, tránh sự thao túng của nhà đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực này, bảo đảm an ninh, an toàn cho hoạt động ngân hàng - tài chính, chủ quyền quốc gia trong lĩnh vực ngân hàng - tài chính.

Có thể thấy, sự đón nhận nồng nhiệt dịch vụ từ phía người tiêu dùng, nỗ lực hoàn thiện các quy định pháp lý và tạo điều kiện cho các nhà đầu tư khai phá thị trường chắc chắn sẽ giúp ví điện tử có tương lai tại Việt Nam trong thời gian tới. Tuy nhiên, cũng phải nhìn nhận rằng, loại hình thanh toán này tuy có độ phủ đủ tốt, nhưng thực chất vẫn đang trong quá trình khởi động. Sự cạnh tranh giữa các dịch vụ trong giai đoạn hiện nay chắc chắn sẽ đem lại nhiều lợi ích cho người tiêu dùng. Tuy nhiên, giữa bộn bề các tên tuổi lớn, để một ví điện tử nào đó có thể nổi lên như một dịch vụ trung gian thanh toán hoàn hảo thời đại số còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, đặc biệt là khả năng sở hữu được giải pháp công nghệ hiệu quả, xây dựng hạ tầng dịch vụ rộng khắp và dĩ nhiên là cả các chiến thuật tiếp thị đủ tốt.

File

Nhóm đối tượng tấn công doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ thanh toán trung gian, ví điện tử vừa bị bắt giữ hồi tháng 5-2019.