Trung Quốc thâm hụt cán cân vãng lai - những tín hiệu đáng chú ý
File

Ngày 17/9, Mỹ đánh thuế 10% lên 200 tỉ đô-la Mỹ hàng nhập khẩu từ Trung Quốc. Mức thuế dự kiến tăng lên tới 25% vào 1/1/2019. Việc Mỹ quyết định áp thuế 10% đối với 5.745 mặt hàng từ Trung Quốc – nâng tổng giá trị hàng hoá bị áp thuế từ ngày 6/7 lên 250 tỉ đô-la Mỹ, với gần 7.000 dòng hàng – là một thông tin không còn làm sửng sốt thị trường hay giới phân tích chính sách.

Để đáp trả, Trung Quốc tuyên bố sẽ đánh thuế từ 5 – 10% đối với 69 tỉ đô-la Mỹ các hàng hoá nhập khẩu từ Mỹ. Hai bên đã đạt được một thoả thuận tạm hoãn thuế đến đầu tháng 3/2019 và triển khai đàm phán thương mại trong ba ngày 7-9/1/2019 nhưng triển vọng chưa thực sự lạc quan.

Khi những diễn biến về chiến tranh thương mại càng dồn dập thì những quan điểm trái chiều càng nhiều. Những người cho rằng “Mỹ sẽ thua” trong cuộc chiến này bởi (i) Mỹ đã bỏ qua Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) – cơ chế mà nước này đã sử dụng rất hiệu quả hàng chục năm qua mỗi khi có tranh chấp, do đó làm giảm thế mạnh và tính chính danh của Mỹ; (ii) Trung Quốc đã chuyển sang tiêu dùng trong nước nhiều hơn là dựa vào xuất khẩu; (iii) Trung Quốc sẽ tranh thủ cơ hội này lập các hàng rào kỹ thuật mới để hạn chế doanh nghiệp nước ngoài, tạo hỗ trợ cho doanh nghiệp trong nước phát triển; (iv) Trung Quốc sẽ tranh thủ tập trung phát triển công nghệ đề không bị phụ thuộc vào bên ngoài.

Những lập luận này có lẽ đã bỏ qua hai điểm quan trọng: (i) Trung Quốc cần duy trì tăng trưởng kinh tế ổn định; (ii) Trung Quốc vẫn là nước nhập khẩu ròng công nghệ và phải dựa vào công nghệ của Mỹ, EU (trường hợp ZTE – tập đoàn sản xuất thiết bị viễn thông của Trung Quốc là minh chứng) cho rất nhiều ngành quan trọng. Nhưng số liệu về cán cân vãng lai cho thấy sẽ có nhiều khó khăn cho Trung Quốc trong cả mục tiêu duy trì tăng trưởng ổn định lẫn nhập khẩu thêm công nghệ từ bên ngoài. Câu hỏi đặt ra là thâm hụt cán cân vãng lai cho thấy tín hiệu gì từ nền kinh tế Trung Quốc? Và cuộc chiến thương mại sẽ tác động tiêu cực như thế nào đến cán cân vãng lai?  

 

File

Dự tính năm 2018, thặng dư thương mại hàng hoá của Trung Quốc sang Mỹ sẽ đạt hơn 400 tỉ đô la Mỹ, mức cao kỷ lục. Nhiều người sẽ thấy hả hê vì dường như chiến tranh thương mại không giải quyết được vấn đề. Nhưng sẽ giật mình khi biết rằng năm ngoái, Trung Quốc thặng dư thương mại hàng hoá 420 tỉ đô la Mỹ và thâm hụt thương mại dịch vụ 250 tỉ đô la Mỹ. Điều này khiến cán cân vãng lai của Trung Quốc chỉ còn 170 tỉ đô la Mỹ.

Cán cân vãng lai của Trung Quốc đang có xu hướng thâm hụt. Nửa đầu năm 2018, lần đầu tiên trong hai mươi năm, cán cân vãng lai của Trung Quốc đã thâm hụt 28,3 tỉ đô la Mỹ. Cân bằng cán cân vãng lai trung bình trượt 4 quý của Trung Quốc đã giảm từ 3-4% GDP xuống còn 0,5% GDP. Với mức suy giảm này, dự tính đến năm 2020, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới mỗi năm sẽ thâm hụt khoảng 200 đến 220 tỉ đô la Mỹ. Điều đó thật khó tưởng tượng với nước chuyên xuất siêu hàng hoá.

Xét từ góc độ kinh tế, thâm hụt cán cân vãng lai cho thấy Trung Quốc đã chi rất nhiều cho thương mại dịch vụ, trong số đó liên quan nhiều đến du lịch, các hoạt động chi trả cho dịch vụ tài chính hay các hoạt động du học và chăm sóc sức khoẻ... Bên cạnh đó, thâm hụt cán cân vãng lai cũng có thể cho biết Trung Quốc đang trong một quá trình nâng cấp ngành mạnh mẽ để tiến lên các nấc thang cao hơn trong chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhưng dù lý do là gì, thâm hụt cán cân vãng lai đều thể hiện sự ra đi của luồng vốn. Trung Quốc cần có nguồn vốn bên ngoài để tài trợ cho các khoản thâm hụt bên trong.

Có hai khó khăn với Trung Quốc khi trở thành nước thâm hụt tài khoản vãng lai: (i) hoặc là duy trì lãi suất cao để thu hút vốn – mà điều này thì gây khó khăn cho chính sách tiền tệ, (ii) hoặc là phá giá đồng bản tệ để giảm mức thiếu hụt nợ bên ngoài - điều sẽ khiến việc định giá đồng NDT trở nên phi thị trường. Vì sẽ gần như chắc chắn là nước thâm hụt cán cân vãng lai, nên có thể thấy, trong trường hợp lựa chọn (i) chính sách tiền tệ thắt chặt, thì tăng trưởng kinh tế Trung Quốc sẽ bị chậm lại hơn nữa. Nếu lựa chọn (ii) phá giá đồng NDT thì mục tiêu quốc tế hoá NDT sẽ bị tác động tiêu cực, khiến cho việc cổ vũ sáng kiến vành đai, con đường (BRI) ở nước ngoài mất đi nhiều ý nghĩa.

 

File

Việc thâm hụt cán cân vãng lai có thể dẫn đến kết quả là tăng trưởng kinh tế Trung Quốc chậm lại, gây khó khăn hơn cho chính phủ trong điều hành vĩ mô và đòi hỏi các cải cách cấu trúc mạnh mẽ hơn để khơi dậy thị trường tiêu dùng trong nước. Nhưng đến đây khó khăn tiếp theo lại xuất hiện, làm sao để khuyến khích tiêu dùng nhiều hơn mà không làm tăng rủi ro khủng hoảng tài chính?

Số liệu nợ hộ gia đình Trung Quốc cho thấy, khuyến khích tiêu dùng để thay đổi cấu trúc tăng trưởng kinh tế làm bùng nổ nợ của hộ gia đình với tốc độ tăng trưởng vay nợ lên tới 30%/năm. Tốc độ này khiến tổng dự nợ của hộ gia đình Trung Quốc năm 2018 là 41.000 tỷ NDT (khoảng 6300 tỉ đô la Mỹ), tương đương 60% GDP. Nó có thể tăng lên mức 90% GDP vào năm 2020 kể cả khi tốc độ tăng trưởng vay nợ giảm về 25%/năm. Trong đó, 89% số nợ của hộ gia đình là vay ngân hàng và tỷ lệ nợ xấu của hộ gia đình Trung Quốc là 25%.

Như vậy có thể thấy, tác động tiêu cực của thâm hụt cán cân vãng lai đến kinh tế Trung Quốc là (i) kìm hãm tốc độ tăng trưởng và (ii) gia tăng rủi ro tài chính. Điều đó có nghĩa chính phủ Trung Quốc không hề mong muốn những nhân tố làm cán cân vãng lai nước này thâm hụt

 

File

Cán cân vãng lai có đóng góp rất lớn của cán cân thương mại hàng hoá. Trung Quốc đang thặng dư cán cân này, nhưng mức độ thặng dư ngày càng ít đi, dẫn đến cán cân thương mại có xu hướng thâm hụt sâu hơn. Ngay cả tăng trưởng xuất khẩu sang Mỹ cũng giảm mạnh. Nửa đầu năm nay, thặng dư thương mại với Mỹ vẫn tăng mạnh, nhưng tăng trưởng xuất khẩu sang Mỹ chỉ đạt 5,4%, thấp hơn nhiều so với mức tăng trưởng 19,3% cùng kỳ năm ngoái. Như vậy, các lệnh áp thuế của Mỹ có thể thấy sẽ khiến tăng trưởng xuất khẩu giảm mạnh. Xuất khẩu giảm, nhập khẩu tăng mạnh (do tiêu dùng trong nước và nhập khẩu công nghệ tăng) sẽ làm giảm thặng dư thương mại nhanh chóng.

 

File

Bên cạnh đó, Mỹ cũng đã tranh thủ sử dụng cuộc chiến thương mại, để kiểm soát hoạt động đầu tư thu mua công nghệ của Trung Quốc ở Mỹ. Vai trò của ủy ban đầu tư nước ngoài của Mỹ (CFIUS) đã gia tăng. Bộ Thương mại Mỹ cũng liệt 44 công ty, tổ chức Trung Quốc vào danh sách hạn chế xuất khẩu. Các nước châu Âu khác cũng đã làm theo Mỹ, cấm doanh nghiệp Trung Quốc thực hiện M&A với doanh nghiệp bản địa trong nhiều ngành chiến lược.

Nhìn chung, chiến tranh thương mại sẽ làm tăng thâm hụt cán cân vãng lai, và giảm hoạt động đầu tư mua công nghệ, sáp nhập chiến lược của doanh nghiệp Trung Quốc tại hải ngoại. Kết quả tất yếu của quá trình này rất có thể sẽ khiến chiến lược Chế tạo tại Trung Quốc 2025 gặp nhiều trở ngại.

Trong những chuyến thăm Trung Quốc gần đây, đập vào mắt tôi lúc từ máy bay đi vào các nhà ga không phải là hình ảnh những minh tinh quảng cáo cho các hãng xe hiện đại hay các chung cư xa hoa. Thay vào đó, hình ảnh xuất hiện nhiều nhất là quảng cáo về công nghệ 5G với những slogan về việc công nghệ sẽ thay đổi thế giới. Điều giật mình hơn nữa là Trung Quốc đã xây dựng 300.000 cột thu phát 5G trong khi Mỹ chỉ xây được vỏn vẹn 1/10 số đó. Viễn cảnh về việc các tập đoàn viễn thông Trung Quốc thống trị thị trường 5G không phải chỉ đem lại cho nền kinh tế Trung Quốc khoản lợi kếch xù 500 tỉ đô la Mỹ – con số quá nhỏ bé so với quy mô GDP hiện thời – mà như Fisher - cựu chủ tịch FED tại Dallas – nói “sự kiện này sẽ giống như việc tiếng Anh thay thế tiếng Đức để trở thành ngôn ngữ thống lĩnh trong tất cả các ngành khoa học”.

Tháng 8/2018, Bộ Thương mại Mỹ đã ban hành danh sách kiểm soát xuất khẩu nhằm vào 44 công ty và tổ chức của Trung Quốc đang hoạt động trong các lĩnh vực quốc phòng, thông tin vệ tinh, bán dẫn và hàng không, ảnh hưởng tới 8 tập đoàn lớn của Trung Quốc và hàng chục công ty con. Người Mỹ không chỉ lo về thâm hụt thương mại, họ quan tâm đến những thay đổi về cấu trúc kinh tế Trung Quốc, điều đang được dẫn đường mạnh mẽ bởi những mối quan tâm về công nghệ, những thay đổi về cấu trúc có thể tạo ra thách thức thực sự với Mỹ. Đến đây, câu hỏi thực sự không phải là chiến tranh thương mại có làm khổ Trung Quốc hay không, mà là Trung Quốc sẽ xoay sở như thế nào để tự chủ công nghệ trong bối cảnh bị “bao vây thương mại”?

Hãy bắt đầu câu trả lời bằng việc chú ý tới tình trạng thâm hụt cán cân vãng lai của quốc gia này.

File

Bài: Phạm Sỹ Thành

Đồ họa: Hà Nguyên