Triển vọng cho cân bằng thương mại Mỹ - Trung
File
File

Có vẻ như Mỹ và Trung Quốc đã đạt một thỏa thuận thương mại từ nhiều ngày trước, sau đó Tổng thống (TT) Trump tuyên bố Trung Quốc đã từ bỏ và Trung Quốc lại nói rằng chưa hề có thỏa thuận nào cả. Sau đó ông Trump đã áp thuế quan lên hàng hoá nhập khẩu từ Trung Quốc và cấm các công ty Mỹ giao dịch với Huawei - một công ty đa quốc gia về viễn thông của Trung Quốc. Ông Tập trả đũa bằng chính con bài thuế quan đối với hàng xuất khẩu của Mỹ và đe dọa sẽ cấm xuất khẩu đất hiếm sang Mỹ.

Cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung diễn ra từ năm 1949 khi Hoa Kỳ phá vỡ quan hệ với chính phủ Mao Trạch Đông. Vì vậy, để hiểu được mối xung đột gần đây, có lẽ chúng ta cần phải nhìn nhận lại mối quan hệ thương mại trước đây trong bối cảnh Trung Quốc thực hiện cuộc Vạn lý trường chinh để trở thành nền kinh tế thống lĩnh và các nỗ lực của Hoa Kỳ nhằm ngăn chặn hoặc hỗ trợ tiến bộ của Trung Quốc. Sợi dây của quá khứ đang hiện hữu trong tương lai.  

Trung Quốc có một nguyên tắc: không chấp nhận các “quy tắc” của nền kinh tế và các hệ thống chính trị toàn cầu. Những quy tắc này không có lợi cho Trung Quốc, và Trung Quốc có cách lợi hơn cho mình.

Tổng thống Trump cũng có ý tưởng như vậy khi ông đưa ra khẩu hiệu “Nước Mỹ là trên hết”.

Bên nào sẽ thắng thế? Đó là cuộc chiến thương mại.

File

Từ năm 1949 đến năm 1972, hai nước duy trì mối quan hệ thù địch: thương mại bị cấm vận bởi tranh chấp song phương trong Chiến tranh Triều Tiên, độc lập Đài Loan và phát triển vũ khí hạt nhân.

Năm 1972, Tổng thống Richard Nixon đến thăm Trung Quốc nhằm khởi động lại quan hệ ngoại giao và bình thường hóa quan hệ.

Đến năm 2000, Mỹ đã tích cực hợp tác với Trung Quốc. Một số người còn đặt tên cho mối quan hệ đó là “Chimerica” - từ ghép của hai từ Trung Quốc & Hoa Kỳ. Hoa Kỳ cho phép doanh nghiệp Trung Quốc vào thị trường nước này, khuyến khích đầu tư nước ngoài và mở cửa cho các công ty đa quốc gia.

Năm 2001, Hoa Kỳ ủng hộ Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới. Trước đó, năm 1995, Trung Quốc đã tìm cách trở thành thành viên sáng lập WTO, nhưng Mỹ, châu Âu và Nhật Bản đã ngăn chặn việc này cho đến khi Trung Quốc chịu giảm thuế quan, mở cửa thị trường và tự do hóa nền kinh tế. Sự hỗ trợ chỉ được tiến hành sau khi Trung Quốc cải cách chính trị.

Việc trở thành thành viên WTO đã tạo bệ phóng cho Trung Quốc tăng trưởng và phát triển nhanh chóng. Nhưng Trung Quốc cảm thấy họ bị bắt buộc phải chơi theo luật mà họ không tạo ra và không đồng thuận. Các quy định của WTO gây khó khăn cho sự tiến tới của Trung Quốc, vậy là nước này bắt đầu lách luật: bảo hộ các ngành công nghiệp khởi nghiệp, ép buộc các công ty nước ngoài phải chuyển giao công nghệ, trợ cấp doanh nghiệp trong nước, lệ thuộc vào doanh nghiệp nhà nước và đóng cửa một số thị trường.

Với bước nhảy vọt, Trung Quốc đã vượt qua Nhật Bản, trở thành nền kinh tế lớn thứ hai trên thế giới, và dường như đang trên đà vượt qua nước Mỹ. Trung Quốc là chủ nợ nước ngoài lớn nhất của Mỹ, nắm giữ khoản nợ 1,3 nghìn tỷ đô la. Trung Quốc đã xuất khẩu 539 tỷ đô la hàng hóa sang Mỹ, nhưng chỉ nhập khẩu 120 tỷ đô la.

 

File
File

Mô hình thương mại của Trung Quốc dưới thời của Chủ tịch Tập Cận Bình được mô tả là “món quà cho thế giới” đã làm choáng váng trí tưởng tượng của các quốc gia.

Biển Đông rất quan trọng trên các tuyến giao thương toàn cầu. Năm 2012, Trung Quốc chiếm giữ bãi cạn Scarborough của Philippines. Mỹ đã không có hành động gì.  

Philippines kiện Trung Quốc ra Tòa trọng tài quốc tế của Liên hợp quốc và giành được chủ quyền đối với bãi cạn; nhưng Trung Quốc từ chối công nhận quyết định này của toà. Trung Quốc đang chơi luật riêng của mình.

Các hành động của Trung Quốc tại Biển Đông có ý nghĩa rất quan trọng: khoảng 5 nghìn tỷ đô la thương mại hàng năm được thực hiện trên các tuyến đường thủy. Quốc gia nào kiểm soát được các tuyến này sẽ có thể chi phối đến 40% thương mại toàn cầu.

Năm 2013, Trung Quốc đưa ra sáng kiến Vành đai và Con đường tạo ra các tuyến giao thương hàng hải và đường bộ kết nối châu Âu, Trung Đông, Đông Phi và châu Á với Trung Quốc. Năm 2017, Trung Quốc và Nga đã bắt đầu lên kế hoạch cho một “Con đường tơ lụa trên băng” xuyên qua cực bắc địa cầu.

Năm 2015, Trung Quốc thành lập Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB) trị giá 8 tỷ USD để tài trợ cho cơ sở hạ tầng thương mại. Động thái này nhằm để AIIB thay thế Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển châu Á. AIIB được Trung Quốc và 70 quốc gia khác, bao gồm: Úc, Ấn Độ, Indonesia, Nga, Singapore, Hàn Quốc… tài trợ, nhưng trong số đó không có Mỹ.

Trung Quốc đưa ra chính sách công nghiệp là “Made in China 2025”. Nước này đang chuyển đổi từ một “công xưởng của thế giới” chuyên sản xuất hàng hoá giá rẻ thành quốc gia đi đầu về “sản xuất tiên tiến” chuyên sản xuất các sản phẩm có giá trị cao. Trung Quốc đang sử dụng các “nhà máy thông minh” để vượt qua các đối thủ cạnh tranh. Nước này dự định mua quyền sở hữu trí tuệ và trợ cấp cho các doanh nghiệp tư nhân và nhà nước.

Trung Quốc hiểu rằng họ cần có một lực lượng quân sự được hiện đại hóa để bảo vệ tham vọng thương mại toàn cầu của mình. Năm 2015, Trung Quốc đã tiến hành cải cách quân sự toàn diện.

 

File

Khi Barack Obama trở thành tổng thống vào năm 2009, các nhà hoạch định chính sách của Hoa Kỳ nhận ra rằng, Trung Quốc đã thay đổi toàn diện từ một quốc gia đang phát triển lên ngang hàng với Mỹ - điều này có lẽ đã được nhận ra quá muộn. Các nhà phê bình cho rằng, TT Obama lẽ ra đã phải làm nhiều hơn để ngăn chặn mối hiểm họa này. Ông Obama đã cố gắng nhưng đã thất bại.

Ông Obama đã tính đến việc “tái cân bằng” các cam kết bằng cách rút khỏi các cuộc xung đột ở Trung Đông và xoay trục sang khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Năm 2010, Ngoại trưởng Hillary Clinton phát biểu về chính sách xoay trục tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN ở Hà Nội: vì an ninh chung, thương mại tự do và mối quan hệ văn hóa chặt chẽ hơn.

TT Obama đã hoàn thành hiệp định thương mại tự do xuyên Thái Bình Dương (TPP) với 11 nền kinh tế khu vực để đối trọng với Trung Quốc. Trong năm cuối cùng của nhiệm kỳ năm 2016, ông Obama đã ký TPP.

Mặc dù TT Obama nhìn nhận rằng TPP có vai trò cực kỳ quan trọng, ông đã không phối hợp với Quốc hội để được phê chuẩn thành luật. Đảng Dân chủ của chính ông đã vô hiệu hóa thỏa thuận này. Trong chiến dịch tranh cử tổng thống 2015 - 2016, cả bà Clinton và ông Trump đều phản đối kịch liệt TPP.

Obama hầu như đã không làm gì để giải quyết các vấn đề thương mại cấp bách: gián điệp mạng, bán đảo Triều Tiên, Biển Đông, Sáng kiến Vành đai và Con đường, Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á, chưa kể đến việc Mỹ tiếp cận thị trường Trung Quốc.

Chỉ riêng vấn đề gián điệp mạng: Năm 2015, ông Obama đã đàm phán một thỏa thuận với Trung Quốc không thực hiện gián điệp mạng vì lợi thế kinh tế hoặc quân sự. Thỏa thuận thất bại: giờ đây ông Trump đang đưa gián điệp mạng thành một vấn đề thương mại lớn.

Tệ hơn nữa, ông Obama còn cắt giảm đáng kể chi tiêu quân sự đến mức Mỹ không đủ sức thực hiện các cam kết quân sự toàn cầu, đặc biệt là ở châu Á - Thái Bình Dương.

 

File
File

Ông Trump trở thành tổng thống vào tháng 1/2017 với lời hứa sẽ đẩy lùi Trung Quốc bằng cách đảo ngược mọi chính sách của người tiền nhiệm.

Động thái đầu tiên dưới cương vị tổng thống chính là việc rút hoàn toàn khỏi TPP. Đây là một trong những quyết định thiếu sáng suốt nhất trong các đời tổng thống Mỹ. Cái được duy nhất mà thực ra chính là mất mát của quyết định này là ông chủ Nhà Trắng đã nhường lại toàn bộ không gian thương mại khu vực cho Trung Quốc.

Từ bỏ TPP, ông Trump phải đàm phán các thỏa thuận thương mại riêng rẽ với tất cả 11 quốc gia châu Á - Thái Bình Dương. Sau 2 năm, các thỏa thuận này vẫn còn dang dở. Hiện tại, ông đang cố gắng hết sức để đạt được thỏa thuận với Nhật Bản. Trong khi đó, 11 quốc gia còn lại đã bắt tay để hoàn thành một thoả thuận mới là CTTPP.

 

File
File

Sau một khởi đầu thảm hại về thương mại, TT Trump dường như đang phục hồi phong độ. Nhưng liệu điều đó có đủ để đối trọng với Trung Quốc?

Ông Trump đã đàm phán với Triều Tiên, thay vì nhân nhượng hoặc phớt lờ quốc gia này. Ông đã thành công một phần trong việc đạt được ủng hộ của Trung Quốc và tuân thủ các lệnh trừng phạt Triều Tiên.

Ông Trump đang tiến hành khôi phục năng lực quân sự của Mỹ. Vũ khí hạt nhân được hiện đại hoá và nước Mỹ đang rút khỏi các hiệp ước không hiệu quả hoặc đã lỗi thời gây tổn hại cho quốc gia. Trung Quốc không tham gia các hiệp ước tên lửa này nên có lợi thế so với Mỹ.

Ông Trump đã tăng đáng kể sự hiện diện hải quân của Mỹ trong khu vực để thách thức Trung Quốc, phát động tuần tra “tự do hàng hải” ở Biển Đông và Eo biển Đài Loan. Ông cũng đang tái lôi kéo sự tham gia của Phillipines và tiếp tục các cuộc tập trận quân sự chung với Hàn Quốc.

 

File

Cuộc chiến thương mại, đúng như dự đoán, đã khiến hai tầm nhìn đối lập của Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Donald Trump - Luật chơi của Trung Quốc và Luật chơi của Mỹ - càng bất đồng sâu sắc.

Tháng 3/2019, Trung Quốc ban hành luật để tạo một sân chơi công bằng cho các doanh nghiệp trong và ngoài nước, dường như để giải quyết các mối quan ngại của Hoa Kỳ. Không rõ liệu luật đó có đáp ứng được kỳ vọng của Mỹ hay không: bởi Trung Quốc có thể diễn giải luật theo ý mình.

Năm 2017, luật an ninh mạng của Trung Quốc có hiệu lực. Luật này buộc các công ty Mỹ phải chia sẻ và bảo vệ dữ liệu theo lệnh của chính phủ. Apple đã phải chuyển giao toàn bộ dữ liệu iCloud của người dùng nước này cho một công ty của Trung Quốc. Trung Quốc đã đầu tư hàng tỷ đô la Mỹ giúp các ngành công nghiệp nội địa lấn át doanh nghiệp nước ngoài - đây là một phần của chương trình “Made in China 2025”. Việc giải quyết các vấn đề này vẫn còn đang bỏ ngỏ.

Trung Quốc tiếp tục kiểm soát thương mại thông qua các doanh nghiệp nhà nước và các công ty tư nhân được sự bảo hộ của nhà nước. Các doanh nghiệp này được luật pháp và chính sách ưu ái, mặt khác lại được nhận trợ cấp của chính phủ để duy trì hoạt động. Điều quan trọng là họ vẫn hạn chế các công ty nước ngoài tiếp cận thị trường. Các vấn đề này cũng chưa có hướng giải quyết.  

Trump đang tấn công các công ty “ông lớn” của Trung Quốc nhằm đạt được nhượng bộ thương mại. Huawei, tập đoàn đa quốc gia về thiết bị mạng và viễn thông với định hướng thống lĩnh toàn cầu trong lĩnh vực 5G, đang nằm dưới họng súng của ông Trump. Chính quyền tổng thống Trump đã ban hành lệnh cấm các công ty Mỹ cung cấp phần mềm và linh kiện thiết yếu cho Huawei. Ở mức độ nhất định, ông Trump đã không tranh thủ được sự hợp tác từ các nước đồng minh chống lại Huawei. Nhưng tổn hại gây ra cho Huawei từ động thái này là vô cùng to lớn. Ông Trump sử dụng cùng một chiến lược mà ông đã dùng để trừng phạt ZTE, một tập đoàn sản xuất thiết bị viễn thông đa quốc gia khác của Trung Quốc có trụ sở tại Mỹ.

Chúng ta chưa rõ liệu Trung Quốc có thể tìm được nguồn nhập khẩu thay thế để khắc phục lệnh cấm vận của Mỹ hay không. Có thể họ làm được, nhưng sẽ mất thời gian. Chuỗi cung ứng toàn cầu không dễ dàng cơ cấu lại và các đối thủ cạnh tranh đang rình rập để tận dụng sự gián đoạn này.

Ban đầu, Trump tuyên bố các hành động này là vì an ninh quốc gia. Sau đó, ông nói đây là chủ đề của các cuộc đàm phán thương mại. Không rõ liệu đây là chiến lược thực sự hay chỉ là sự lỡ lời. Bất kể đó là gì, quyết sách này đã khiến Trung Quốc phải chú ý, nhưng không ai biết liệu có thành công không.

Trung Quốc có thể sẽ phải nhắm đến các công ty Mỹ hoạt động ở nước này để trả đũa, như họ đã làm trước đó. Trung Quốc đã  khiến công ty Lotte của Hàn Quốc phá sản để trả đũa lập trường của công ty này đối với Triều Tiên. Nếu Trung Quốc làm điều này với Mỹ, cuộc chơi có thể xoay chiều.

Đúng như dự đoán, TT Trump đã tăng thuế quan đối với hàng nhập khẩu của Trung Quốc và nước này cũng ăn miếng trả miếng. Các hoạt động thương mại dựa trên xuất khẩu của Trung Quốc sẽ chịu trận. Ông Trump đã chi 16 tỷ đô la để hỗ trợ các hộ nông dân Mỹ bị ảnh hưởng bởi thuế quan. Nhưng về lâu dài, việc này không mang tính bền vững.

Không ai đoán được cuộc chiến thương mại sẽ tiếp diễn thế nào. Nhưng thành công của ông Trump trong đàm phán thoả thuận thương mại ba bên Mexico - Canada - Mỹ có ý nghĩa quan trọng. Không ai ngờ lập trường cứng rắn của ông chủ Nhà Trắng đối với hai đối tác thương mại lớn nhất của Hoa Kỳ sẽ kết thúc tốt đẹp, nhưng điều đó đã xảy ra.  

Nếu Tổng thống Trump tiếp tục phá hỏng các kế hoạch của Trung Quốc, đó sẽ là một thành công lớn trong mắt của những người ủng hộ ông./.

 

File

Bài: Tiến sĩ Terry F. Buss

Đồ họa: Hà Nguyên