Tổng thống Trump và những bước đi thay đổi trật tự thế giới trong 2 năm tại vị
File

Chính sách đối ngoại của ông Trump có thể được hiểu chính là phá bỏ tất cả những gì mà người tiền nhiệm Barack Obama đã tạo nên, chính xác là đi ngược lại tất cả những gì mà các nhà lãnh đạo toàn cầu trông đợi hoặc mong muốn, và đề xướng những chính sách cực hữu hoặc bảo thủ cùng lúc với việc xoá sổ nhiều chính sách khác. Điều thường thấy là việc ông Trump đảo chiều các định hướng chính sách, trong nhiều trường hợp thậm chí không hề thông báo cho đội ngũ giúp việc hoặc nghị sỹ quốc hội cùng phe cộng hoà.

Với vị tổng thống này, có vẻ như sự hỗn độn lại khiến ông thích thú đến mức một số nhà phê bình cho rằng ông đang cố tình hành động như một “kẻ điên rồ”. Phong cách chính trị thường thấy của TT Trump mang tính cá nhân và gây gổ, kéo theo hậu quả là sự chuyển dịch liên tục của những mối quan hệ bạn-thù. Tất cả những thông điệp chính sách đều được gói gọn trong một mô tả trạng thái 280 từ trên Twitter.

TT Trump đang chơi một ván cờ toàn cầu mà các quân cờ trên bàn cờ đó chính là các nhà lãnh đạo toàn cầu và các quốc gia khác. Tự chơi theo luật của riêng mình, ông chủ Nhà Trắng thay đổi luật khi ván cờ trở nên bất lợi cho bản thân - có những khi còn tự tay hất đổ cả bàn cờ để kết thúc ván chơi. Cũng chính tự ông quyết định thời khắc thắng thua. Và cho đến giờ, vị tổng thống thứ 45 của nước Mỹ luôn cho rằng ông chính là “đại kiện tướng” của ván cờ toàn cầu – ván cờ mà chúng ta chỉ biết chắc rằng mục đích chung cuộc là để ông Trump hoàn thành những lời hứa của chiến dịch dân tuý. Trên bàn cờ này, ông chủ Nhà Trắng chưa bao giờ chọn thế phòng thủ.

Với chiến lược của mình, hoặc có thể do chẳng có chiến lược nào cả, ông Trump đã đạt được một số thắng lợi đáng kể và cũng phải hứng chịu những tổn thất không nhỏ, và khiến bối cảnh tương lai càng trở nên khó đoán định. Hầu hết những gì ông đã làm được đều không bền vững, kể cả ông có trụ thêm được 6 năm nữa ở ghế tổng thống.

File

Chính sách đối ngoại của ông Obama là rút nước Mỹ khỏi vị thế lãnh đạo toàn cầu, chọn hướng ngoại giao “mềm”, đưa ra quyết định cùng các bên khác, và giảm sức mạnh quân sự. Chẳng hạn như, tại Trung Đông, TT Obama và Liên minh châu âu đã cân bằng lại cơ cấu sức mạnh quân sự hiện thời bằng việc rời xa Ả Rập Xê Út & các đồng minh, và Israel để chuyển hướng sang hậu thuẫn Iran. Ông Obama, với động thái này, đã không thể chặn cuộc nội chiến nổ ra tại Syria, để lại hậu quả là cuộc khủng hoảng tị nạn ở quy mô chưa từng có, tạo điều kiện cho Nga và Iran thiết lập hiện diện quân sự tại Syria, ký kết thoả thuận vũ khí hạt nhân đáng ngờ với Iran, và hơn hết là bỏ rơi nước đồng minh Israel.

TT Trump đã kéo Iran, Nga, và Syria trở lại với sự hiện diện và đáp ứng quân sự mạnh mẽ, rút nước Mỹ khỏi thoả thuận vũ khí hạt nhân với Iran, củng cố lại sức mạnh cho Isreal, áp đặt lại lệnh trừng phạt đối với Iran, và điều quan trọng nhất là sát cánh cùng Ả Rập Xê Út trong cuộc chiến chống lại phiến quân do Iran hậu thuẫn tại Yemen. TT Trump đã không chấp nhận sự ứng phó yếu ớt của người tiền nhiệm Obama đối với Nhà nước Hội giáo IS đang khiến Iraq và Syria khiếp đảm, và gần như đặt dấu chấm hết cho cái gọi là Vương quốc hồi giáo.

TT Trump đã cắt khoản ngân sách đóng góp cho Uỷ ban Nhân quyền Liên hợp quốc vốn luôn chỉ trích Israel và Mỹ, và hiện đang xem xét cắt khoản viện trợ nước ngoài dành cho Hamas, một tổ chức khủng bố được Iran hậu thuẫn.

Kết quả là cả TT Obama và TT Trump đều đã khiến khu vực Trung Đông càng trở nên bất ổn hơn cả tình hình trong 1 thập kỷ trước đó. Ả Rập Xê Út thì đang nghiêm túc xem xét việc mua vũ khí hạt nhân trong khi Iran đã quay lại chương trình hạt nhân của mình.

 

File

TT Trump đã đảo chiều mọi nỗ lực của người tiền nhiệm Obama với tham vọng đưa nước Mỹ trở thành người đi đầu trong ứng phó với biến đổi khí hậu bằng việc rút khỏi Thoả thuận Paris. Ông Trump đã không thấy thoả đáng với với những khoản chi phí được áp đặt lên nước Mỹ trong việc giải quyết biến đổi khí hậu. Trong khi các nhà lãnh đạo toàn cầu công kích người đứng đầu Nhà Trắng về việc này thì chúng ta cần ghi nhận một điều là những nước luôn không ngừng phàn nàn, chẳng hạn như Đức và Trung Quốc, đã không thể hoàn thành được chỉ tiêu khí hậu đề ra trong khi chính nước Mỹ đã giảm đáng kể lượng phát thải cacbon.

Các nước châu Âu đều dựa vào NATO, mà lực lượng chủ chốt là quân đội Mỹ để đảm bảo an ninh, đối trọng lại với Nga, nhưng cũng chính các quốc gia này lại từ chối đóng góp phần ngân sách của mình. Thay bằng việc cứ lờ đi cho xong, TT Trump đã đe doạ các thành viên về việc ngừng hậu thuẫn an ninh cho các nước này. Chỉ có một số nước tuân thủ việc tăng ngân sách quân sự nhưng hầu hết các nước còn lại vẫn không làm vậy. Như thế là liên minh Mỹ-Châu Âu bị yếu đi trong khi sự hiện diện quân sự của Nga được củng cố mạnh mẽ ở khu vực Baltic, Crimea và khối các nước Xô Viết cũ ở khu vực đông Âu. Có lẽ điều này càng khiến nước Nga mạnh hơn.

 

File

TT Obama là người cổ suý cho các thoả thuận mậu dịch tự do, coi đó chính là mấu chốt trong chính sách đối ngoại. Tâm điểm của chính sách đó là Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương mà Việt Nam là nước được thụ hưởng nhiều nhất. TT Trump lại cho rằng TPP là một thoả thuận tồi và ông đã “xử trảm” nó ngay từ trong trứng nước. Đây có lẽ là hành động “ngớ ngẩn” nhất của ông chủ Nhà Trắng từ trước tới giờ. Việc từ bỏ TPP không chỉ gây phương hại đến quan hệ thương mại với hầu hết các khu vực trên thế giới mà còn làm tăng lợi thế cho Trung Quốc.

Ông Trump cũng chính là người bỏ rơi Thoả thuận tự do thương mại Bắc Mỹ với Canada và Mexico, nhưng sau đó đã thương lượng lại với nhiều điều khoản có lợi hơn cho nước Mỹ. Trước khi các bên đạt thoả thuận chung, TT Trump đã phát đi dòng trạng thái trên Twitter rằng Thủ tướng Canada là kẻ “thiếu trung thực và yếu đuối” ở cương vị của mình trong thoả thuận này ngay tại hội nghị G-7 vào tháng 6. Quốc Hội Mỹ, hiện do phe Dân chủ nắm đa số chỉ mong ngóng đến ngày xoá sổ thoả thuận này trong tâm thế chẳng thà không có thoả thuận gì với Canada và Mexico chứ nhất định không để ông Trump thành công.

 

File
File

Từ thời của TT George W. Bush và sau đó là TT Obama, Trung Quốc đã trỗi dậy từ một nước chưa phát triển thành một quốc gia đi đầu thế giới, tiến tới thu hẹp khoảng cách sức mạnh kinh tế và quân sự với nước Mỹ. Các cuộc thăm dò ý kiến toàn cầu đánh giá Chủ tịch Tập Cận Bình hiện giờ chính là nhà lãnh đạo thế giới trong khi TT Trump đang bị lùi lại xa ở phía sau.

TT Obama vẫn chỉ trích Trung Quốc về những hoạt động thương mại thiếu công bằng; về việc Trung Quốc ăn trộm bí mật kinh doanh và quân sự qua mạng; về các hoạt động xâm lấn ở Biển Đông, biển Nhật Bản và lãnh hải Philippines; và về việc cản trở quá trình đưa ra quyết định của Hội đồng Bảo an LHQ. Nhưng ông Obama đã không có hành động cụ thể nào.

Ông Trump lựa chọn cách tiếp cận quyết đoán hơn với việc khởi động chương trình thuế quan nhiều tỷ đô la chống lại hàng nhập khẩu Trung Quốc; đối đầu với Trung Quốc tại Biển Đông; tuyên bố phản công lại sự xâm lăng trên mạng của Trung Quốc, và ủng hộ Đài Loan. Chúng ta còn phải chờ xem liệu những động thái này của TT Trump có mang lại kết quả thực sự hay không. Tại thời điểm này, Trung Quốc đang thể hiện thiện chí thương lượng với người đứng đầu nước Mỹ.

TT Obama đã cố gắng khôi phục lại mối quan hệ với Nga nhưng không thành. TT Trump thì lại có cách quái chiêu hơn nhiều. Quan sát trên trường quốc tế, ông Trump hành động như thể ông Putin là người bạn thân thiết nhất của mình. Tuy nhiên, cũng chính ông Trump đã rất nhiều lần áp đặt lệnh trừng phạt kinh tế chí mạng lên nước Nga sau sự kiện Crimea và Ukraine. Cũng chính ông Trump là người đã rút nước Mỹ khỏi Hiệp ước vũ khí hạt nhân tầm trung. Sau đó cũng chính ông Trump từ chối không thừa nhận và không trừng phạt Nga về những nỗ lực can thiệp vào kỳ bầu cử tổng thống ở Mỹ và điều tra dư luận.

Triều Tiên, một liên minh thân cận của Trung Quốc và Nga do chủ tịch Kim Jong-un đứng đầu, trong suốt nhiều thập kỷ qua luôn thù địch với Mỹ. Ông Trump đã xoay chiều mối quan hệ này tại cuộc gặp thượng đỉnh năm ngoái ở Singapore với tuyên bố ông “đã thành ra yêu mến chủ tịch Kim”. Trước đó, cũng chính ông Trump đã đe doạ xoá sổ Triều Tiên trên bản đồ thế giới. Thực tế là ông Kim hiện vẫn chưa từ bỏ chương trình hạt nhân của mình, trong khi ông Trump vẫn tiếp tục những lời khen ngợi. Thậm chí, ông Trump còn có ý định gặp lại ông Kim trong một vài tuần tới.

 

File

TT Trump vẫn đang hứng chịu những lời chỉ trích về việc đổ thêm dầu vào các phong trào cực hữu, dân tuý và các phong trào hồi giáo cực đoan và cực tả tại các nơi khác trên thế giới. Giờ đây các phong trào này rõ ràng đang trên đà thắng thế. Các nước như Ý, Ba Lan, Hungary và Áo đều đang theo hướng cực hữu. Làn sóng bạo loạn “áo khoác vàng” tại Pháp thời gian vừa qua đã đẩy các chính sách của TT Macron theo hướng cực tả. Đức, Anh, và một số nước Bắc Âu đang dần phản ứng mạnh mẽ đối với người nhập cư. Các nhóm hồi giáo cực đoan đang củng cố mạng lưới chân rết khắp khu vực Trung Đông, Trung Quốc, Myanmar, Indonesia và Malaysia.

 

File

TT Obama đã phạm vô số sai lầm chiến lược trong chính sách ngoại giao do sử dụng sắc lệnh tổng thống, bỏ qua sự phê chuẩn của quốc hội và thiếu sự ủng hộ của công luận. Hậu quả là, TT Trump đã dễ dàng đảo ngược tất cả những gì người tiền nhiệm đã làm bằng cách y hệt. Vấn đề là: Tổng thống tiếp theo của nước Mỹ có thể dễ dàng đảo ngược lại những thành tựu của ông Trump, và chắc chắn sẽ là như vậy. Tình trạng hỗn độn này sẽ còn tiếp diễn trong vài thập kỷ tới, có nghĩa là người dân Mỹ và các thể chế chính trị của nước Mỹ sẽ còn bị chia rẽ một cách vô vọng, và thậm chí không thể kiểm soát nổi.

Thực chất là TT Trump không có liên quan gì đến các phong trào cực đoan, dân tuý trên toàn cầu, tuy nhiên ông đã truyền cảm hứng cho những nhóm bất mãn với trật tự thế giới do tầng lớp tinh hoa đặt ra. Việc nước Mỹ rút khỏi các vấn đề toàn cầu dưới thời TT Obama và sau đó là dưới thời TT Trump có nghĩa là sẽ không thể dễ dàng ngăn chặn được các phong trào này và vì vậy thế giới sẽ còn bất ổn hơn.

Việc ông Trump rút khỏi và giảm bớt vai trò của nước Mỹ ở các tổ chức quốc tế, đặc biệt là NATO, Tổ chức Thương mại thế giới, và hầu hết các uỷ ban LHQ sẽ gây ảnh ưởng lớn đến những nỗ lực có tính toàn cầu. Hiện chưa rõ liệu các quốc gia khác có sẵn sàng thế chân vào chỗ trống của nước Mỹ, và nếu họ làm vậy thì trật tự thế giới liệu có trở nên tồi tệ hơn hay không.

 

File

Ông Trump đã từng nói rằng ông không coi vấn đề nhân quyền và dân chủ là ưu tiên trong mối quan hệ với các quốc gia khác. Quan điểm chính sách này rõ ràng là trái ngược với thời TT Obama - về cơ bản chính sách này đã tước đi cơ hội của một số phong trào đang trông đợi sự ủng hộ của Mỹ và củng cố vị thế cho phe đối lập. Có thể thấy rõ điều này qua sự im lặng của chính quyền TT Trump trước “vấn đề” của người Uighur tại Trung Quốc hay người Rohingya tại Myanmar.

TT Trump, ngoại trừ Thoả thuận TPP, đã ủng hộ việc xây dựng quan hệ ngày càng tốt đẹp hơn với Việt Nam giống như chính quyền Obama. Ông chủ Nhà Trắng vẫn mong muốn thương lượng một thoả thuận thương mại song phương với Việt Nam, tuy nhiên quy trình này đã bị chậm lại. Mặc dù vậy, ông Trump đã có mặt ở Việt Nam trong Hội nghị cấp cao ASEAN năm ngoái.

Hết nước đi hay chiếu tướng? Trong tương lai xa, Trung Quốc có nhiều khả năng sẽ trỗi dậy thành bên thắng cuộc. Sáng kiến vành đai - con đường đang khoá chân nhiều quốc gia trong phạm vi lợi ích thông qua các chương trình viện trợ phát triển cơ sở hạ tầng và trao đổi thương mại bằng hình thức cho vay nợ. Trung Quốc không chỉ bắt đầu ảnh hưởng ở châu Á mà còn đang hợp tác với các quốc gia châu Phi và Nam Mỹ trong khi trước đó TT Trump tuyên bố Mỹ đang rút khỏi châu Phi cả ở phương diện thương mại và quân sự. Chỉ riêng với việc rút khỏi Hiệp định TPP, ông Trump sẽ rất vất vả để tái thiết lại quan hệ kinh tế với khu vực châu Á – Thái Bình Dương hiện đang chịu chi phối bởi Trung Quốc. Tiếp theo đó sẽ là những khó khăn tương tự ở châu Phi.

File

Bài: TS. Terry F. Buss

Đồ họa: Hà Nguyên