Thành phố thông minh

Lịch sử hình thành

Quá trình phát triển đô thị (cách gọi khác của thành phố) ở Việt Nam cho thấy nếu bỏ qua thời kỳ trước đó thì thời kỳ phong kiến xuất phát từ nền kinh tế nông nghiệp tiểu nông tự cung tự cấp, phần nào “bế quan toả cảng” nên tốc độ đô thị hoá (ĐTH) không cao. Các đô thị chủ yếu hình thành từ đồn trú quốc phòng, phân chia lãnh thổ hành chính, “đô thị hành chính” gắn với các điển dân cư nông thôn. Một số đô thị trung tâm bên cạnh “thành” còn hình thành “thị” với chức năng thương mại, sản xuất thủ công. Công nghiệp, sản xuất nhỏ nên chưa gây áp lực cho đô thị.

Thời kỳ Pháp thuộc, với chính sách khai thác thuộc địa, mạng lưới đô thị được hình thành rải đều, song chủ yếu là đô thị nhỏ và có một số đô thị có chức năng thương mại, công nghiệp quy mô nhỏ. Đô thị đã có sự tách biệt khỏi nông thôn, hình thành sớm cấu trúc đô thị mới hơn so với các nước trong khu vực, mô hình “chuỗi đô thị” với đô thị có không gian kiến trúc đặc thù.

Thời kỳ từ sau cách mạng tháng Tám, miền Bắc chủ yếu áp dụng nguyên lý ĐTH của các nước XHCN. Đô thị dù xây dựng mới hay cải tạo đều gắn với chức năng sản xuất, công nghiệp. ĐTH gắn với phát triển kinh tế và an ninh - quốc phòng. Hệ thống đô thị phát triển theo tầng bậc, chủ yếu là các đô thị nhỏ và vừa với các chức năng như: đô thị công nghiệp, đô thị cảng, đô thị tổng hợp, đô thị hành chính, đô thị nghỉ dưỡng… Điều cần quan tâm là từ sau thống nhất đất nước (1975) nhất là từ sau “đổi mới”, ĐTH ở Việt Nam đã phát triển mạnh, chuyển hoá từ mô hình đô thị chức năng “đóng” sang mô hình đô thị mở. Một số đô thị lớn do áp lực từ phát triển kinh tế hoặc yêu cầu quốc phòng - an ninh đã chịu áp lực để chuyển hoá sang mô hình “chùm đô thị”, rõ thấy nhất là với Hà Nội.

Trong bối cảnh như vậy, năm 1998, Chính phủ đã có “Định hướng phát triển đô thị Việt Nam đến 2030” (Quyết định 10/1998/QĐ-TTg) với tổ chức hệ thống đô thị theo 10 vùng đô thị hóa. Mỗi vùng ít nhất có một đô thị hạt nhân đóng vai trò cực tăng trưởng. Quá trình tổ chức thực hiện đã tạo được hệ thống đô thị phát triển mạnh và phân bố đều trên cả lãnh thổ. Điều đáng chú ý là có tới gần 50% dân số đô thị tập trung chủ yếu tại hai thành phố lớn nhất nước là TP. Hà Nội và TP. HCM. Hệ thống đô thị phát triển nhanh song đã bộc lộ những tồn tại phát triển thiếu bền vững, thiếu nguồn lực phát triển kết cấu hạ tầng, bất cập trong phân bố dân số và sử dụng đất đô thị, năng lực quản lý đô thị chưa tương ứng phát triển và nhất là chưa tính đến tác động của biến đổi khí hậu.

Nhận diện thành phố thông minh

Để khách quan xin nêu các định nghĩa của các nhà nghiên cứu khác về đô thị thông minh. Tiến sĩ Phan Thanh Sơn, Giám đốc công nghệ FPT nói rằng: Sau khi nghiên cứu hơn 100 định nghĩa về thành phố thông minh (TPTM), tổ chức nghiên cứu tiêu chuẩn công nghệ viễn thông (ITU-T) đưa ra định nghĩa gần thực tiễn nhất trong bối cảnh hiện nay. Đó là, “Một thành phố thông minh bền vững là một thành phố đổi mới sáng tạo sử dụng các công nghệ thông tin - truyền thông và các phương tiện khác để nâng cao chất lượng cuộc sống, hiệu quả hoạt động - dịch vụ đô thị, tính cạnh tranh, đồng thời đảm bảo đáp ứng được nhu cầu của các thế hệ hiện tại và tương lai về các khía cạnh kinh tế, xã hội, môi trường và văn hóa”.

Có thể cho rằng định nghĩa đó là tổng quát nhất và phù hợp nhất, cho đến nay.

Cụ thể hơn, theo Frost & Sullivan, ĐTTM là nơi thực hiện chiến lược phát triển tổng thể, thống nhất dựa trên các công nghệ và giải pháp thông minh với từ 5 - 8 thành phần: công dân thông minh, năng lượng thông minh, chăm sóc sức khỏe thông minh, tòa nhà thông minh, di động thông minh, cơ sở hạ tầng, công nghệ điều hành thông minh của chính quyền và giáo dục thông minh. Để minh họa cho chủ đề này, chúng ta hãy lược qua về 3 thành phố thông minh của Hàn Quốc, Nhật và Việt Nam.

*Thành phố Songdo Incheon Hàn Quốc là thành phố Thông minh được kích hoạt thực hiện từ 2008. Songdo nổi tiếng với diện tích không lớn nhưng có hơn 40% diện tích thành phố bao phủ bởi cây xanh. Vì thế khác với các thành phố khác, nơi đây mang được vẻ nhộn nhịp, sầm uất của một thành phố lớn nhưng lại vẫn giữ được khí hậu mát mẻ trong lành như những vùng thôn quê. Khi đặt chân đến Thành phố Songdo, đảm bảo có được một cảm giác không khí rất trong lành. Thành phố Songdo được dánh giá là một thành phố xanh và thông minh. Toàn bộ diện tích thành phố được xây dựng lấn biển với hơn 600 ha nằm dọc theo bờ sông Incheon. Nơi đây luôn khuyến khích người dân sử dụng xe đạp do diện tích nhỏ. Vì thế không khí rất trong lành và không gian cực kỳ yên tĩnh.

Thành phố quốc tế Songdo, Incheon Hàn Quốc là mô hình tiêu biểu cho các thành phố có lượng các-bon thấp, thân thiện môi trường với các dự án kiến trúc, hạ tầng được thực hiện nhằm đạt được các mục tiêu của thành phố này là giảm phát thải khí nhà kính là 38% vào năm 2020, tái sử dụng 40% lượng nước thải, và tái sử dụng 76,3% chất thải. Songdo là một trong những địa điểm tối ưu nhất với vì vị trí rất gần sân bay quốc tế Incheon (đi mất 20 phút), cơ sở hạ tầng xanh phát triển tốt, các cơ sở giáo dục và y tế, nhà ở, triển lãm và công viên.

*Fujisawa, Nhật Bản tiết kiệm điện năng. Thành phố có diện tích 19ha được phát triển bởi PanaHome (Tập đoàn điện tử Panasonic), nổi tiếng là khu đô thị có chất lượng sống hoàn hảo và bảo vệ môi trường. Fujisawa ra đời trong bối cảnh nhiều thành phố ở Nhật Bản đối mặt tình trạng thiếu hụt điện năng và bị cắt điện liên tục. Lý do là vì sau thảm họa động đất và sóng thần năm 2011, Nhật Bản đẩy mạnh việc tiết kiệm và sử dụng có hiệu quả năng lượng.

* Vinhomes Smart City, Việt Nam nơi an ninh, an toàn bậc cao, thân thiện môi trường.  Được phát triển bởi tập đoàn Vingroup, Vinhomes Smart City nằm ở phía Tây Hà Nội với tổng diện tích lên tới 280ha, trở thành khu đô thị thông minh “đáng sống nhất”, đẳng cấp quốc tế đầu tiên tại Việt Nam nhờ tích hợp hàng loạt các công nghệ thông minh tối tân.  

Có thể thấy, từ trước đến nay, các dự án nhà ở cao cấp của Vingroup luôn mang đến cho cư dân một cuộc sống đủ đầy tiện ích, cộng đồng văn minh - kết nối; không gian sống xanh cũng như an ninh được thắt chặt. Tuy nhiên, với định hướng phát triển sản phẩm sau luôn tốt hơn sản phẩm trước, tập đoàn này đã tạo nhiều cú “hat trick” trong dự án Vinhomes Smart City, trong đó nổi bật phải kể đến an ninh, an toàn - nhằm đảm bảo đời sống cư dân ở mức cao nhất, từ đó cư dân an tâm tận hưởng cuộc sống.

Xu hướng phát triển

Từ cuối thập kỷ 1990, Việt Nam có một số dự án về TPTM như công viên phần mềm Quang Trung, công viên công nghệ cao SG (SGTH) ở TP. HCM, khu công nghệ cao Hòa Lạc (Hà Nội). Giai đoạn 2000 - 2010, các thành phố như Đà Nẵng, Hải Phòng, TP. HCM... có các khởi xướng, đề xuất về xây dựng TPTM.

Sau năm 2010, làn sóng thứ ba của TPTM lan đến hơn 20 thành phố lớn, nhỏ ở Việt Nam như TP.HCM, Hà Nội, Đà Nẵng, Quảng Ninh, Bình Dương. Có một số thành phố có cách đi đặc biệt như Bình Dương. Có thành phố tiếp cận từ trên xuống với đầu tư bài bản trong bước tư vấn rồi hình thành kiến trúc tổng thể và danh mục các dự án cần thực hiện. Có những thành phố đưa ra chủ trương chung còn các dự án thực hiện từ dưới lên có thể có hay không thiết kế tổng thể, tích hợp tổng thể. Có một số khác lại thực hiện theo mô hình hỗn hợp, tức là cả từ dưới lên và trên xuống. Theo đó các thành phố thông minh dễ thành công khi nghiêng về mô hình hỗn hợp nhiều hơn. Bởi nó phù hợp đặc điểm đa dạng trong quá trình tạo dựng đô thị ở Việt Nam.

Yêu cầu và thách thức của các thành phố thông minh tại Việt Nam

Không một nhà lãnh đạo nào không mong muốn đạt những thành tựu do đô thị mang lại. Nhưng “đầu bài” đặt ra cho họ là những yêu cầu gì, lúc nào và nguồn lực ra sao thì không phải ai cũng biết. Điều chắc chắn là không có một đầu bài chung cho tất cả đô thị hiện nay. Bởi cấp loại, quy mô, vị thế, vai trò của các thành phố trên mỗi vùng miền rất khác biệt

Có nhiều thách thức được đặt ra khi tiến hành xây dựng đô thị thông minh. Chẳng hạn, Đồ án quy hoạch xây dựng thành phố vừa được phê duyệt liệu có tương ứng với yêu cầu cao của đô thị thông minh; Dư địa hiện hữu có là nền tảng để cung cấp các dịch vụ cơ bản của một thành phố thông minh.

Cũng như vấn đề huy động và phân phối nguồn lực như thế nào để tránh đầu tư dàn trải. Đôi khi việc đầu tư, duy trì, bảo dưỡng các công nghệ còn tốn kém hơn lợi ích mà nó mang lại. Ngược lại, việc chọn đúng điểm để đầu tư sẽ tạo ra đòn bẩy nâng cao đời sống kinh tế - xã hội. Biết rõ những thách thức đó, nhiều tỉnh, thành phố trên thế giới đang áp dụng thành công một cách tiếp cận bền vững: chú trọng trước hết việc tạo ra một cơ chế hợp tác chặt chẽ và năng động giữa nhiều thành phần trong địa phương. Đặc biệt là cơ chế ba nhà, hợp tác giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp, và các viện, trường, để phát huy được sức mạnh tập thể và sự sáng tạo của cả cộng đồng. Đồng thời tùy vào bức tranh toàn cảnh, bản chất của nền kinh tế - xã hội, thế mạnh của địa phương mà vạch ra các mục tiêu đột phá để triển khai một cách đồng bộ, đặt con người chứ không phải công nghệ là trọng tâm, mang lại lợi ích chung cho các bên. Tại Bình Dương đã hoạch định chiến lược kinh tế - xã hội hướng tới TPTM theo cách tiếp cận trên nền tảng nghiên cứu thách thức và cơ hội, tiềm năng của tỉnh để ứng dụng một cách sáng tạo các mô hình quốc tế.

Lộ trình và khả năng

Chính phủ cần ban hành một chương trình chiến lược kinh tế - xã hội đến 2030 nhằm chỉ ra viễn cảnh chung của thành phố thông minh, lấy hợp tác ba nhà, gồm hợp tác giữa Nhà nước - Nhà khoa học (hoặc nhà tư vấn) - Nhà doanh nghiệp, làm nền tảng. Trong đó, chương trình xác định những phương hướng phát triển, phân công và cam kết từng chương trình kế hoạch hành động cụ thể để xây dựng TPTM trở thành điểm nhấn khu vực mang tầm quốc tế về khoa học công nghệ và kinh tế trong các lĩnh vực cải tiến sáng tạo, dịch vụ và sản xuất công nghệ. Bao gồm những hành động cụ thể, chia ra trong bốn lĩnh vực: “con người”, “công nghệ”, “doanh nghiệp”, “các yếu tố nền tảng”. Hình thành các ban hoạt động theo nguyên tắc chung ba nhà, kết hợp chặt chẽ quốc tế, để cùng định hướng và vận hành cho toàn quốc. Nhưng trước hết phải làm thí điểm ở một số ít đô thị như Đà Nẵng, Quảng Ninh, Vĩnh Phúc, Bình Dương, Hội An. Bởi những đô thị này vừa và nhỏ về quy mô nhưng mang tính đặc thù cao. Hà Nội, TP. HCM là những đô thị đặc biệt cần đi đầu trong quy thực hiện TPTM mặc dù hai thành phố này phải đối diện với nhiều thách thức hơn so với các thành phố khác.

Trước mắt Chính phủ phải nghiên cứu và trình Quốc hội một đề án về thành phố thông minh, để Quốc hội ra một quy định pháp lý tương xứng. Đối với Việt Nam, thành phố thông minh là yêu cầu cần thiết nhưng mới mẻ thì càng phải chặt chẽ về pháp lý, tránh tùy tiện trong áp dụng để không xảy ra các hệ lụy không mong muốn.

Thành phố thông minh mà chúng ta đang hướng tới phải là một bộ máy khổng lồ do con người thông minh tạo ra. Cỗ máy đó “có tư duy” cùng chia sẻ, biết tương tác để tạo ra hiệu quả cao nhất trong mọi hoạt động sống trong nội thị, ngoại thị, trước mắt và lâu dài.