“Phố Phái” và câu chuyện “Phai màu” của phố cổ

Một di sản văn hóa như quần thể kiến trúc phố cổ Hà Nội có thể trở thành “dư ảnh” ngay cả khi nó đang tồn tại. Nét đẹp nguyên sơ ban đầu của nhiều góc phố cổ thực tế chỉ còn hiện hữu trong kỷ niệm của lớp người đi trước và trên những bức tranh của những họa sĩ ở thập niên 60, đặc biệt là một người nghệ sĩ nặng tình với phố cổ như Bùi Xuân Phái.  

Nói về phố cổ Hà Nội, những người am hiểu thường nhắc tới dòng tranh “Phố Phái” như một minh chứng cho vẻ đẹp cổ kính, tinh tế, thanh lịch, đầy tự hào của Thủ đô ngàn năm văn hiến. Năm ngoái, sự kiện Google lần đầu tiên vinh danh một họa sĩ Việt Nam với dòng tranh “Phố Phái” đã tái khẳng định giá trị bất biến của phố cổ Hà Nội.  

Hồn Cổ trong tranh Phái

Phố cổ Hà Nội, ngay từ cái tên, đã định hình một nỗi hoài niệm. Trải từ buổi khai nguyên ở triều đại Lý - Trần, bước qua giai đoạn giao thoa, tiếp biến thời kỳ Pháp thuộc, bản thân phố cổ đã là một nỗi hoài niệm những tàn tích xưa cũ của các nền văn hóa Đông - Tây, mà trước hết thể hiện rõ nét về mặt kiến trúc ở các khu vực như Mã Mây, Cầu Gỗ… Kiểu kiến trúc nhà hình ống, mái nghiêng lợp ngói, có mặt tiền là cửa hàng buôn bán nằm sâu hẳn so với lề đường vốn chịu ảnh hưởng của đời sống tích hợp giữa công việc làm ăn và không gian sinh hoạt. Hoài niệm còn nguyên bản ngay trong tên đường sá khi mỗi con phố trong khu vực hầu như đều bắt đầu tiếng “Hàng” để chỉ nguồn gốc của những làng nghề đã tạo nên dáng dấp phố cổ ngày nay. Phố cổ không chỉ mang nỗi hoài niệm những giá trị truyền thống về mặt thẩm mĩ, mà còn là cái nôi văn hóa đất kinh kỳ với nét đẹp thanh tao của người Hà Nội những ngày xưa cũ nay vẫn còn sống trong ca dao: “Chẳng thơm cũng thể hoa nhài/ Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An”.

Phố cổ với những nỗi hoài niệm luôn là đề tài bất hủ trong thơ ca, nhạc họa suốt nhiều thế kỷ. Song, giữa trăm ngàn nghệ thuật gia cùng đeo đuổi đề tài phố cổ, Bùi Xuân Phái và hình tượng phố Phái vẫn có một chỗ đứng nhất định trên “vũ đài” tân nghệ thuật của nền hội họa nước nhà. Cái tài của Bùi Xuân Phái là kỹ nghệ biểu diễn hoài niệm bằng chất liệu sơn dầu với cách thức phác họa những nét nhà, nét phố xô nghiêng trên khung tranh, cách thức đổ khuôn ở tông trầm đục với những mảng tĩnh dàn trải khiến phố Phái vừa như thực, vừa như mộng ảo. Có thể thấy, phố Phái có nhiều nét tương đồng với nghệ thuật dân gian về cả hình thái lẫn tinh thần văn hóa dân tộc. Kỹ thuật tạo tác trong động có tĩnh, trong tĩnh có động vốn dĩ từng xuất hiện trên tranh Đông Hồ với những tác phẩm có thể kể đến như: Lý Ngư vọng nguyệt, Cá chậu chim lồng,… Và như thế, tranh Phái là hiện thân của hồn xưa phố cổ với những đường nét nguyên bản nhất ở một di sản Việt.

File

Phố cổ hay phố “cũ”?

Vào ngày 1/9/2019, khi họa sĩ Bùi Xuân Phái xuất hiện trên dòng vinh danh của mạng lưới tra cứu toàn cầu - Google, nhiều người trong chúng ta mới chợt nhận ra: Từng có một phố cổ sống trong tranh Phái. Song, dường như hình tượng phố Phái ấy đã đổi khác quá nhiều trong kỷ hiện đại để những thế hệ trẻ có thể nhận ra dáng hình một thời được vinh danh của Hà Nội ngày xưa. Bởi sự chuyển mình của thời hội nhập đã làm biến dạng dáng dấp nguyên bản của phố cổ với những đường nét tư duy hiện đại.

Đầu tiên, việc duy trì hình dáng di sản của quần thể kiến trúc cổ tại 36 phố phường đang có những điểm “chững”. Không thể phủ nhận rằng có những con phố cổ chạy dài vẫn giữ lại được điển hình văn hóa đất kinh kỳ như mái nhà lợp ngói, gian nhà đơn tầng có không gian ẩn,... Nhưng, công việc bảo tồn văn hóa và kiến trúc tại một số tuyến phố cổ như Đường Thành, Lương Ngọc Quyến... vẫn đang “chững” lại. Nhiều khu vực như Đường Lâm là điển hình của việc di sản xuống cấp nghiêm trọng vẫn đang trong tình trạng “chờ được tu bổ” suốt nhiều năm. Hàng loạt các giá trị văn vật chỉ còn tồn tại ở mặt tàn tích văn hoá hoặc đang bị phá huỷ bởi con người.

Thứ hai, sự “tân hóa” kiến trúc tiếp biến ở một mức độ nửa vời. Sự giao thoa văn hoá là quá trình diễn ra trong suốt cuộc đời phố cổ, tuy nhiên sự giao thoa ấy vẫn dựa trên nguyên tắc tôn trọng giá trị truyền thống bản địa. Dễ thấy nhiều nét giao thoa văn hoá thể hiện trên những đỉnh vòm vươn cao với hoa văn in nổi bên cạnh những khung cửa sơn xanh trên các phố như Mã Mây hay Hàng Ngang; song, trong thời điểm này, sự giao thoa đã trở thành xâm thực tàn nhẫn không ít di tích phố cổ. Đặc trưng của làn sóng “tân hóa” ngày nay là hàng loạt khách sạn, nhà hàng, quán cà phê được thiết kế theo kiểu hiện đại, độc đáo lấn chiếm gần như hoàn toàn không gian của những ngôi nhà, hàng xén, gánh rong mộc mạc - đại diện của nếp văn hóa truyền thống - trong một lối quy hoạch thiếu định hướng bảo tồn. Đặc biệt, tại “ngã tư quốc tế” Tạ Hiện, hiện trạng chật ních những quán bia hơi, hàng quán kiểu Âu nơi du khách ngồi tràn ra lòng đường với bóng cười, shisha hay những bảng hiệu gần như thiếu vắng ngôn ngữ quốc dân,… đã trở nên quen thuộc.  

Như vậy, “tiếp nối sự cách tân thái quá về kiến trúc là sự đổi khác trong những giá trị văn hóa, khi nhịp sinh hoạt ồn ào, vội vã, xô bồ thay thế nếp sống bình lặng, an yên của con người phố cổ những thế kỷ đã qua”- họa sĩ Phạm Minh nhận xét.  

Những biến đổi của thời đại mới đã và đang làm “cũ” hóa những chân giá trị truyền thống của một tượng đài phố từng sống trên tranh Phái. Người ta chỉ còn thấy phố cổ như một bức tranh chắp vá vô định hình những mảng hiện thực đan xen quá khứ, và ngay cả những đường nét bị thay thế trong tranh cũng đánh mất dần tinh thần sống vốn có của một di sản. Chúng chết trong hình thái tàn tích với những đường nét kiến trúc hoặc biến chất, hoặc tiêu vong; và trở thành những sự vật vô tri, không còn khả năng đại diện cho chân dung văn hóa phố cổ. 

File

Khi Phái “hoài” cổ

Theo thời gian, liệu còn đó phố cổ ngày xưa với đúng nghĩa hai tiếng “phố cổ” hay chỉ tồn tại một dáng hình lai tạp của một con phố “cũ”  đã “phai màu” cả về hình dáng cũng như bản chất? Có lẽ câu trả lời nằm ở công tác bảo tồn. Đối với Bùi Xuân Phái, ông chọn cách lưu lại vẻ đẹp nguyên sơ của phố Cổ qua nét vẽ hoài niệm. Những di sản phố từ lâu đã bị phai mờ về mặt giá trị văn hoá, đến thời Phái, điều ấy trở thành nỗi đau hằn sâu trên giấy vẽ.  

Theo bà Nguyễn Hương Hạnh - hiện công tác tại Tạp chí Lý luận Chính trị, điều đáng nói là không chỉ riêng Bùi Xuân Phái mà “bất kỳ người dân nào từng sinh sống tại Hà Nội đều giữ riêng cho mình một hoài niệm đối với phố cổ truyền thống”. Ba sáu phố phường nguyên bản vốn là một phần ký ức của lớp người đi trước bởi khi nhắc tới Hà Nội, dòng tâm niệm ấy sẽ đưa họ về một thời của thành thị đã cũ, nơi những mảng tường rêu phong, khung cửa gỗ sờn, những căn nhà mái ngói mái tranh nhấp nhô san sát tạo thành những con đường cổ đan xen nhau theo dáng bàn cờ. Và quả thật đáng tiếc khi những giá trị xưa cũ từng làm nên phố cổ nay chỉ còn tồn tại trong quá khứ.

Bởi vậy, thiết nghĩ, ngay cả trong thời kỳ hội nhập, giao thoa văn hóa mạnh mẽ như hiện nay, Nhà nước và người dân vẫn phải đồng lòng hơn nữa trong việc gìn giữ những giá trị, kiến trúc truyền thống nói trên, để nét xưa phố cổ không chỉ còn là những hoài niệm trên tranh Phái.