Những người phụ nữ “thắp lửa” miền cao
File

Năm 2017 tỷ lệ hộ nghèo khu vực miền núi Tây Bắc là 28,1%, (tỷ lệ hộ nghèo cả nước là 6,7%) với thu nhập bình quân chỉ khoảng 7-8 triệu đồng/người/năm; bằng khoảng 1/5 thu nhập bình quân cả nước. Ở 24 tỉnh miền núi, gần 70 nghìn phụ nữ mù chữ. Tỷ lệ phụ nữ dân tộc thiểu số (DTTS) trong độ tuổi từ 15-60 không biết đọc, biết viết, chiếm 21%. Rất nhiều chị em không những “mù” chữ mà còn “mù” cả tiếng phổ thông. Riêng ở Hà Giang có 28.000 phụ nữ (trong đó có trẻ em gái) “mù” chữ và 18.000 phụ nữ “mù” tiếng phổ thông.

Mù chữ, không nghề nghiệp nhưng cả đời người phụ nữ vùng cao phải gánh vác gia đình. Họ chỉ biết trồng ngô, xe lanh, dệt vải... cái khó như ám vào số phận họ từ bao đời với cuộc sống quẩn quanh, khèo khổ, bế tắc.

Trước sự soi rọi của văn minh nhân loại, của sự giao thoa văn hóa và sự dịch chuyển, chủ động đón nhận những giá trị tích cực, đã có những người phụ nữ dũng cảm đứng dậy, rũ bỏ những hủ tục để vươn lên khẳng định vị trí của mình đối với gia đình và xã hội. Hơn thế, họ còn giúp lan tỏa tinh thần ấy, nghị lực ấy tới cộng đồng, giúp nâng cao vị thế của người phụ nữ vùng cao trong xã hội. Họ chính là những người đã thắp lên ngọn lửa soi sáng miền cao.

 

File

“Trong gia đình người H’mông, chồng luôn giữ vai trò quyết định mọi việc nên phụ nữ phải chịu nhiều thiệt thòi, thậm chí người chồng có thể quyết định cả số phận của người phụ nữ”, bà Vàng Thị Mai (56 tuổi, dân tộc H’mông), chủ nhiệm HTX dệt lanh Lùng Tám, huyện Quản Bạ, Hà Giang chia sẻ.

Bà Vàng Thị Mai là người phụ nữ H’mông tài năng, người đầu tiên đem vải lanh và những họa tiết trong trang phục truyền thống của người phụ nữ H’mông giới thiệu ra bạn bè thế giới, đem lại công ăn, việc làm cho hằng trăm phụ nữ ở 2 xã Lùng Tám và Cán Tỷ, huyện Quản Bạ. Tất cả bắt đầu từ nỗi trăn trở về thân phận cơ cực và vị thế thấp kém của người phụ nữ H’mông trong xã hội.

Từ những trăn trở ấy, năm 1999, bà Mai dành toàn bộ tiền tích cóp được, thành lập tổ hợp sản xuất nghề dệt lanh và kêu gọi những người phụ nữ trong bản cùng tham gia. Sau gần 20 năm, đến nay, HTX dệt lanh Lùng Tám đã tạo công ăn việc làm cho xã viên và dần thay đổi quan niệm lạc hậu của người H’mông về phụ nữ.

Năm 2008, 2010 và 2011, bà Mai được Đại sứ quán Pháp và Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp mời tham dự Hội chợ Phụ nữ năng động sáng tạo toàn cầu. Đây là cơ hội vàng để bà giới thiệu sản phẩm vải lanh ra thế giới. Bà trực tiếp đưa sản phẩm vải lanh của người H’mông Quản Bạ đi khắp các nước Ý, Mỹ, Pháp, Thụy Sĩ…

Hiện nay, HTX dệt lanh Lùng Tám giải quyết công ăn việc làm cho khoảng 130 lao động nữ người H’mông làm việc tại HTX và giao khoán cho hàng trăm phụ nữ khác làm việc tại gia đình với thu nhập từ 3 - 4 triệu đồng/người/tháng. Hàng năm, HTX tổ chức các lớp dạy nghề miễn phí cho trẻ em trong dịp nghỉ hè, vừa để lớp trẻ tiếp thu nét văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, vừa đào tạo đội ngũ lao động trẻ có tay nghề trong tương lai. HTX của bà còn là điểm đến ưa thích của du khách trong nước và quốc tế tìm hiểu về nghề dệt, in thêu lanh truyền thống của người H’mông.

Năm 2017, bà Vàng Thị Mai được Forbes Việt Nam chọn vào danh sách 50 phụ nữ ảnh hưởng nhất Việt Nam vì vai trò tiên phong trong việc đưa sản phẩm dệt lanh thổ cẩm có mặt ở thị trường trong nước và quốc tế. Cũng trong năm 2017, sản phẩm dệt lanh truyền thống của người phụ nữ H’mông đã vinh dự được trưng bày tại tại sảnh tòa nhà Palais des Nations (Cung điện các quốc gia) thuộc trụ sở Liên Hiệp Quốc ở Geneve - Thụy Sỹ, trong dịp Hội nghị thượng đỉnh Đại hội đồng Liên hợp quốc và vẫn tiếp tục được trung bày giới thiệu cho đến nay.

 

File

Trò chuyện với bà Vàng Thị Mai bên khung dệt, nhìn những người phụ nữ trong HTX đang miệt mài, khéo léo tạo nên những sản phẩm tinh tế, đậm bản sắc văn hóa H’mông với những đường nét hoa văn rực rỡ. Nhìn những nụ cười tươi tắn, gương mặt rạng rỡ trong lao động, tôi biết, người phụ nữ ở xã vùng cao Lùng Tám đã khác rồi. Họ không còn là “con trâu, con ngựa” trong gia đình, cả đời chỉ biết thồ gánh chồng con. Giờ đây họ đang chăm lo cho gia đình với vị thế của người vợ, người mẹ, người chủ gia đình.

 

File

Học hết lớp 3, cô bé Tẩn Thị Su phải bỏ học, trải qua những tháng ngày tuổi thơ cơ cực, kiếm sống bằng việc đi rong bán đồ lưu niệm cho du khách và sự hảo tâm của những tấm lòng từ thiện. Năm 2016, cô bé ấy đã trở thành người H’Mông đầu tiên được Forbes Việt Nam vinh danh là 1 trong 30 gương mặt dưới 30 tuổi có nhiều thành tựu nổi bật trong sự nghiệp và trong lĩnh vực hoạt động xã hội. Hơn thế, trong những năm qua, gương mặt trẻ Tẩn Thị Su đã có nhiều nỗ lực, kiên trì để cải thiện cuộc sống của cộng đồng dân tộc thiểu số tại Sa Pa. Doanh nghiệp Sapa O’Chau (cảm ơn Sapa) của Tẩn Thị Su cũng là doanh nghiệp xã hội đầu tiên của tỉnh Lào Cai tạo được nhiều ảnh hưởng, đem lại những thay đổi tích cực cho cộng đồng của mình. Năm 2017, Tẩn Thị Su được Trung ương Đoàn trao tặng Giải thưởng Lương Định Của lần thứ XII. Năm 2018, Tẩn Thị Su lại được Đài TNVN vinh danh là 1 trong 30 gương mặt trẻ tiêu biểu ở vùng cao phía Bắc.

9 tuổi bắt đầu sống lang thang vất vưởng, bán quà lưu niệm, xin ăn từ du khách, cũng là lúc Tẩn Thị Su bắt đầu biết ước mơ. Su mơ được như họ, giàu có và được đi khắp nơi. Tẩn Thị Su bắt đầu học lỏm những từ tiếng Anh từ khách nước ngoài, dành dụm từng đồng từ tiền bán hàng để mỗi ngày dành vài tiếng vào quán Internet - “một thứ rất xa lạ với người Mông khi đó” để học tiếng Anh.

 

File

Khi nói tiếng Anh tốt hơn, Su bắt đầu làm hướng dẫn bản địa cho du khách nước ngoài. Rồi nhờ công việc mới, dù lúc đó bị gia đình ép về lấy chồng, nhưng chị đã thuyết phục gia đình cho mình được đi học bổ túc hết lớp 9, học thêm những ngoại ngữ khác như tiếng Pháp, tiếng Trung. Đến nay Tẩn Thị Su vẫn đang tiếp tục theo học chương trình đại học tại chức tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân và giúp đỡ nhiều thanh niên vùng cao có điều kiện khó khăn đi học.

Nói về chặng đường dài xây dựng Sapa O’Chau, Tẩn Thị Su chia sẻ: “Người dân tộc thiểu số cần chiếc cần câu hơn là một con cá. Vì thế hãy xây dựng cho người dân một mạng lưới việc làm ổn định, thay vì cho họ tiền và ném kẹo cho trẻ nhỏ”. Với những suy nghĩ như vậy, Sapa O’Chau của Tẩn Thị Su không chỉ đơn giản là một doanh nghiệp du lịch, hơn thế, đây là ngôi trường để đào tạo, hướng nghiệp và định hướng tương lai cho thế hệ trẻ, cho các em nhỏ Sapa trong tương lai.

Trường học miễn phí mang tên Sapa O’Chau do Tẩn Thị Su thành lập, trực tiếp giảng dạy tiếng Anh và nhiều ngoại ngữ khác cùng những kỹ năng để trở thành hướng dẫn viên du lịch. Đội ngũ “giáo viên” của Sapa O’Chau là những du khách nước ngoài đến Sapa kết hợp làm tình nguyện, họ dành một phần thời gian trong chuyến du lịch của mình để dạy tiếng Anh miễn phí cho các em nhỏ, cho những người làm du lịch.

 

File

10 năm phát triển, từ những buổi đầu nhiều bỡ ngỡ, khó khăn, Sapa O’Chau ngày càng lớn mạnh, vừa kinh doanh du lịch, vừa dạy chữ, đào tạo nghề cho trẻ em vùng cao. Sapa O’Chau đã trở thành một mái nhà chung của trẻ em dân tộc nghèo. Đã có hàng trăm học sinh là người H’Mông, Thái, Dao… không chỉ ở Sapa mà nhiều em đến từ Lai Châu, Hà Giang đến học và thành công trong cuộc sống nhờ vào những kiến thức học được ở Sapa O’Châu.

Đến nay, Sapa O’Chau không chỉ dạy ngoại ngữ, đào tạo kỹ năng du lịch mà còn hỗ trợ các em học lên đến đại học, rồi lại thuyết phục các em quay về lập nghiệp, xây dựng quê hương.

 

File

Nhận được nhiều động lực từ những tấm gương khởi nghiệp, vươn lên, vượt qua rào cản hủ tục để thành công, khẳng định vị thế trong gia đình và xã hội của những người phụ nữ vùng cao, Lương Thị Chanh (dân tộc Giáy, 28 tuổi) ở bản Tả Van Giáy, xã Tả Van, huyện Sapa, Lào Cai đã mạnh dạn học hỏi và gây dựng cơ sở Homestay Hoa Chanh từ hai bàn tay trắng.

Lương Thị Chanh sinh ra và lớn lên ở xã Bình Lư, huyện Tam Đường, Lai Châu. Năm 16 tuổi, cô lấy chồng, theo chồng về bản Tả Van Giáy, xã Tả Van, huyện Sa Pa, Lào Cai sinh sống. “Em làm nương rẫy cả ngày vẫn không đủ ăn. Ở đây rất rét, mùa đông rau không sống nổi, trâu bò cũng chết. Mang hàng hóa đi bán cho du khách cũng không đủ ăn. Đi bán cơm lam cho du khách một thời gian, thấy nhiều người làm du lịch thành công, em nghĩ họ làm được thì tại sao mình không làm được. Từ đó em học cách làm, thế chấp sổ đỏ của gia đình để vay tiền đầu tư sửa lại nhà cửa, làm dịch vụ homestay”.

Chanh là người phụ nữ đầu tiên ở bản dám mượn sổ đỏ của cha đi thế chấp, vay ngân hàng số tiền 250 triệu đồng để đầu tư nâng cấp ngôi nhà truyền thống của gia đình để làm dịch vụ homestay. Năm 2013, homestay Hoa Chanh bắt đầu được hình thành, Chanh chia sẻ: “Hồi đó, người thân trong gia đình đều cho rằng Chanh quá liều lĩnh, không ủng hộ. Dân bản thì cũng không ủng hộ phụ nữ làm kinh tế, làm chủ gia đình. Ở bản Tả Van Giáy có 25 cơ sở homestay thì chỉ có 3 gia đình là người địa phương, còn lại là người dưới xuôi lên thuê lại nhà của dân để làm. Chỉ có mình em là phụ nữ, lại là dân trong bản tự đầu tư làm dịch vụ du lịch. Cũng bởi vậy nên khi em bắt đầu làm thì bị mọi người ngăn cản. Khó khăn nhiều lắm”.

 

File

Chanh tự học tiếng Anh, từ chính những năm tháng cô đi bán cơm lam dưới Sapa rồi lại dạy cho những người khác trong gia đình. “Từ ngày có homestay và chứng kiến cuộc sống thay đổi hàng ngày, tất cả các thành viên trong gia đình Chanh đều vui vẻ tham gia vào việc làm du lịch như đón khách, hướng dẫn khách cách làm bánh, nấu ăn, cày ruộng, gặt lúa, hái rau, sinh hoạt cùng với gia đình. Cũng bởi vậy mà những khó khăn dần được tháo gỡ, gia đình ngày càng ủng hộ công việc của Chanh”, cô chủ homestay Hoa Chanh chia sẻ.

Nói về nghị lực, quyết tâm khởi nghiệp của mình, Lương Thị Chanh cho biết: “Chị Su tác động đến em rất nhiều. Chị Su là người cùng xã nên em biết đến chị và học được từ chị ấy nhiều cái như cách ứng xử với sự việc, với khó khăn và học được cách giao tiếp với nhiều người. Mình muốn làm gì mình phải kiên trì học hỏi, em rất khâm phục sự tự tin của chị ấy và cố gắng làm bằng được những gì muốn làm. Chị Su cũng thường đến chia sẻ, giúp đỡ em khi em gặp khó khăn. Vì vậy em cũng học chị Su, chia sẻ với những người khác để cùng nhau thoát khỏi đói nghèo”.

 

Bài: Thư Vũ

Đồ họa: Hà Nguyên