Ngozi Okonjo-Iweala: “Nữ cường nhân và sứ mệnh lịch sử
File

Cho dù vị thế cũng như trọng trách dẫn dắt thương mại thế giới của WTO đang bị lung lay, thậm chí bị nhìn nhận là ngày càng suy yếu trong bối cảnh chủ nghĩa toàn cầu hóa có dấu hiệu thoái trào và sự gia tăng ngày càng lớn về những bất đồng lợi ích giữa các nước thành viên cũng như sự leo thang của chủ nghĩa đơn phương nhưng “sức nóng” của chức Tổng Giám đốc WTO không vì thế mà bớt đi. Bằng chứng là ngày 14/5/2020, khi Tổng Giám đốc WTO Roberto Azevedo bất ngờ thông báo sẽ từ chức sớm hơn một năm, dư luận, báo giới thậm chí là chính quyền nhiều nước từ Âu sang Á đã đổ dồn rất nhiều sự quan tâm vào lời thông báo ấy. Tuy nhiên, phần đa của sự quan tâm ấy không phải là sự tò mò về nguyên cớ nào đã khiến ông Roberto Azevedo phải vội vã nói lời từ bỏ mà chính yếu là câu chuyện ai sẽ là người kế tiếp đảm nhiệm “chiếc ghế nóng” này. Cũng từ thời khắc ấy, không hề có những tuyên bố ồn ã, công khai, nhưng không khó để nhận ra, một cuộc đua tranh, nếu không muốn nói là một “cuộc chiến” đưa “người của mình” vào trọng trách người đứng đầu WTO giữa một số quốc gia cũng đã bắt đầu.  

 

File

Ở đây phải nhấn mạnh hai chữ “một số” bởi trên thực tế, dù tiêu chí người được lựa chọn vào vị trí Tổng Giám đốc theo quy định của WTO không quá phức tạp như: có kinh nghiệm trong quan hệ quốc tế về kinh tế, thương mại, có uy tín chính trị, có khả năng lãnh đạo và quản lý, kỹ năng giao tiếp, cân bằng được quan hệ với các nhóm nước, nhận được sự tôn trọng của tất cả các thành viên WTO... nhưng thực sự không phải quốc gia nào muốn cũng có đủ tiềm lực chen chân vào một cuộc đua tranh mà ở đó, để trở thành người chiến thắng cuối cùng, họ phải vượt qua rất nhiều thử thách cam go. Trong đó, cam go nhất là phải nhận được sự ủng hộ đa số của tận… 164 nước thành viên WTO.

Nhìn vào 6 đời Tổng Giám đốc trong hành trình lịch sử tồn tại và phát triển 1/4 thế kỷ qua của WTO, thấy rõ có tới phân nửa là do các quan chức châu Âu đảm nhận. Đại diện của châu Đại dương, châu Á và Nam Mỹ mỗi khu vực nắm giữ trọng trách này một lần. Dù việc lựa chọn lãnh đạo WTO không có quy định về luân phiên giữa các nước phát triển, đang phát triển hoặc khu vực địa lý nhưng rõ ràng việc một châu lục còn yếm thế cả về chính trị lẫn kinh tế như châu Phi cho tới năm tồn tại thứ 25 của WTO vẫn chưa từng có đại diện nắm giữ trọng trách cao nhất tại tổ chức này là lời “tố cáo” rằng, đã thực sự đã có sự ưu ái, thậm chí thiên vị “không hề nhẹ” dành cho những quốc gia, những châu lục nắm giữ tiếng nói quyền lực hơn. Đã có lúc xuất hiện những ì xèo, đồn thổi, dị nghị rằng ứng cử viên nào muốn có được chiếc ghế Tổng Giám đốc WTO thì phải có sự ủng hộ, hậu thuẫn của những “thế lực” hàng đầu trong thương mại quốc tế như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản và EU.  

 

File

Theo thông lệ của WTO, việc tìm kiếm nhà lãnh đạo mới được thực hiện qua các vòng tham vấn để loại bỏ dần các ứng cử viên. Trong vòng đầu tiên sẽ có 3 người bị loại khỏi cuộc đua, ở vòng bầu chọn thứ hai, loại tiếp 3 người nữa và đại diện các nước thành viên WTO sẽ lựa chọn nhà lãnh đạo mới của cơ quan này trong số 2 ứng cử viên cuối cùng còn lại.  

“Mùa giải thứ 7” 2021 - 2025 được gọi tên là cuộc đua “bát mã” bởi tại vòng 1 - “vòng đề cử”, có 8 ứng cử viên từ Mexico, Nigieria, Ai Cập, Moldova, Hàn Quốc, Kenya, Saudi Arabia và Anh được WTO xác nhận tham gia tranh cử vị trí tổng giám đốc. 8 ứng cử viên này theo nhìn nhận của giới quan sát, đều là những chính trị gia dày dặn kinh nghiệm cả trên chính trường lẫn về thương mại toàn cầu, trong đó, nhiều người từng đóng những vai trò quan trọng trong WTO.  

Cũng chính bởi “kẻ tám lạng, người nửa cân” này nên cuộc đua “bát mã” ngay từ phút khởi đầu đã không hề dễ dàng. Từ ngày 15 - 17/7/2020, trong 3 ngày, 8 ứng cử viên có màn “thử lửa dạo đầu” bằng các bài thuyết trình, tự giới thiệu mình cũng như giới thiệu về “cương lĩnh hoạt động” trong vai trò dẫn dắt tổ chức tài chính toàn cầu trước đại diện của 164 quốc gia thành viên tại trụ sở của tổ chức này ở Geneva, Thụy Sỹ. Đại hội đồng WTO sẽ lắng nghe và chất vấn 8 ứng cử viên về kế hoạch hành động ấy. Mỗi ứng cử viên chỉ được phép trình bày mở đầu ngắn gọn, tiếp theo đó là khoảng thời gian hỏi và trả lời không quá 1h15 phút. Trong 5 phút cuối cùng của giai đoạn hỏi và trả lời, các ứng viên có cơ hội đưa ra tuyên bố kết luận nếu họ muốn. Sau “vòng hỏi đáp”, mỗi ứng cử viên còn phải tổ chức một cuộc họp báo tại WTO. Các cuộc họp báo này được truyền hình trực tiếp trên trang web của WTO.  

 

File

Tuy nhiên, như đã nói, đây mới chỉ là màn “dạo đầu”. Cam go nhất là chuỗi 3 vòng tham vấn. Mục tiêu của tiến trình tham vấn 3 vòng này là nhằm đảm bảo quyết định đồng thuận của các nước thành viên WTO về bổ nhiệm Tổng Giám đốc.  

Gần 2 tháng sau “vòng thử lửa”, từ ngày 7 - 16/9, vòng tham vấn số 1 bắt đầu. Bộ ba gồm Chủ tịch Đại hội đồng, Chủ tịch Cơ quan giải quyết tranh chấp và Chủ tịch Cơ quan rà soát chính sách thương mại của WTO đã tiến hành tham vấn tất cả các thành viên của tổ chức về danh sách 8 ứng viên trên. Tại vòng tham vấn 1 này, tất cả thành viên của WTO được tham vấn cùng với một câu hỏi chung duy nhất: “Bạn lựa chọn những ứng viên nào?”. Mỗi thành viên được nêu 4 cái tên trong số 8 ứng viên.

Sau vòng tham vấn thứ nhất, danh sách ứng viên năm nay thu gọn còn 5 người. 5 thành viên này tiếp tục bước vào vòng tham vấn thứ hai, diễn ra từ ngày 24/9 - 6/10. Tại vòng này, bộ ba chủ tịch nói trên của WTO tiếp tục tham vấn với các nước thành viên và các nước thành viên tiếp tục trả lời câu hỏi như vòng 1 nhưng chỉ được nêu 2 cái tên ưu tiên nhất.  

Hai cái tên được các nước thành viên lựa chọn nhiều nhất sẽ bước vào vòng tham vấn cuối cùng diễn ra từ ngày 19 - 27/10. Không nằm ngoài dự đoán, hai cái tên được lựa chọn vào “thi đấu chung kết” cũng chính là hai ứng viên được giới báo chí dự đoán là nặng ký nhất, nhiều tiềm năng nhất: bà Ngozi Okonjo-Iweala đến từ Nigeria và bà Yoo Myung-hee đến từ Hàn Quốc. Và đây mới là lúc cuộc đua tới hồi gay cấn nhất.

Nhìn toàn cục, sự ủng hộ dành cho bà Ngozi Okonjo-Iweala là đông đảo. Một nửa số thành viên WTO, trong đó hầu hết các quốc gia châu Phi, đã bỏ phiếu cho bà. Kinh nghiệm kinh tế thương mại dạn dày của một người từng giữ vị trí số 2 tại Ngân hàng Thế giới (WB) cũng giúp bà Ngozi Okonjo-Iweala nhận được sự ủng hộ của 27 nước thuộc Liên minh châu Âu (EU). Bên cạnh đó, lập luận: đã đến lúc chức vụ Tổng Giám đốc lần này cần dành cho đại diện của châu Phi cũng đã giúp bà Ngozi Okonjo-Iweala nhận thêm được nhiều sự ủng hộ.

 

File

Nhưng, điều “trái ngang” là đôi khi đa số vẫn cứ bị mắc kẹt bởi thiểu số. Bà Ngozi Okonjo-Iweala đã nhận được rất nhiều cái gật đầu đồng ý nhưng sự hậu thuẫn cần thiết nhất, trọng yếu nhất lại không có: đó là sự hậu thuẫn từ Mỹ - quốc gia vẫn được ngầm xem là đóng vai trò then chốt đối với sự tồn tại của WTO. Chính quyền cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump phản đối việc bổ nhiệm bà Ngozi Okonjo-Iweala vì cho rằng bà thiếu kinh nghiệm về thương mại, đàm phán.  

Thay vào đó, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) đã đưa ra tuyên bố chính thức về sự ủng hộ dành cho ứng viên Hàn Quốc Yoo Myung-hee, khen ngợi bà là một nhà đàm phán thương mại thành công với các kỹ năng cần thiết để lãnh đạo cơ quan thương mại này vào “thời điểm vô cùng khó khăn”. Giới quan sát đều biết rõ, vì sao bà Yoo Myung-hee lại được phía Mỹ ngợi ca đến vậy, bởi thực tế Hàn Quốc ngày càng là đồng minh quân sự quan trọng của Mỹ. Việc WTO đột ngột tuyên bố hủy cuộc họp bầu Tổng Giám đốc kế nhiệm hồi 9/11 thực chất cũng bởi căn nguyên này.

Tuy nhiên, có những cú “bẻ lái” bất ngờ mà không ai lường trước được. Khi mọi sự vẫn đang “căng như dây đàn” thì phía Hàn Quốc đột ngột ra tuyên bố rút lui khỏi cuộc đua vào vị trí Tổng Giám đốc WTO với lý do để “đẩy nhanh tiến độ gây dựng sự đồng thuận giữa các nước thành viên về việc lựa chọn ra một vị tổng giám đốc mới”, “tránh để tương lai của WTO rơi vào sự không chắc chắn”. Chưa hết, chính quyền của tân Tổng thống Biden, trái ngược với người tiền nhiệm Trump, giờ đây lại công khai bày tỏ “sự ủng hộ mạnh mẽ đối với việc ứng cử” của bà Ngozi Okonjo-Iweala và “tôn trọng” quyết định rút khỏi cuộc đua của Bộ trưởng Thương mại Hàn Quốc Yoo Myung-hee”.  

Màn “chốt hạ” rốt cuộc lại trở nên nhẹ nhàng, chóng vánh trong sự ngỡ ngàng của chính người trong cuộc. Ngày 15/2/2021, bà Ngozi Okonjo-Iweala chính thức trở thành Tổng Giám đốc thứ 7 trong lịch sử WTO và là nữ Tổng Giám đốc đầu tiên.  

 

File

Nói về những người phụ nữ đặc biệt mạnh mẽ và độc lập, đặc biệt kiên cường và quyết liệt, người ta hay mượn tới cụm từ “nữ cường nhân”.

Nhìn vào hành trình trải nghiệm dạn dày và phi thường mà bà Ngozi Okonjo-Iweala đã trải qua, mới thấy ba chữ “nữ cường nhân” dành cho người phụ nữ đầu tiên lãnh đạo WTO có lẽ là không ngoa ngôn.  

Sinh năm 1954, khi mới ở tuổi 22, Ngozi Okonjo-Iweala đã làm được điều mà chẳng mấy nữ sinh Nigeria da màu làm được là tốt nghiệp thủ khoa ngành Kinh tế của Đại học Harvard (Mỹ). 3 năm sau đó, năm 1981, bà tiếp tục giành học vị Tiến sĩ về kinh tế khu vực và phát triển tại Viện Công nghệ Massachusetts.

Tài năng và ý chí vươn lên phi thường với tâm thế “không gì là không thể” đã giúp Ngozi Okonjo-Iweala nhanh chóng trở thành một nhà kinh tế, rồi một chính trị gia nổi bật tại Nigeria. Năm 2003, bà Ngozi Okonjo-Iweala tiếp tục nối dài danh sách những “kỷ lục đầu tiên” do bà thiết lập khi trở thành nữ Bộ trưởng Tài chính đầu tiên của Nigeria. Trên vị trí “tư lệnh ngành tài chính” Nigeria tới hai nhiệm kỳ (2003 - 2006 và 2011 - 2015), bà Ngozi Okonjo-Iweala đã từng khiến báo giới trong và ngoài nước trầm trồ về kỹ năng đàm phán cứng rắn giúp Nigeria chốt thỏa thuận với các nước chủ nợ để xóa hàng tỷ USD nợ vào năm 2005.

Bà Ngozi Okonjo-Iweala cũng là người phụ nữ đầu tiên tại Nigeria vừa đảm nhiệm Bộ trưởng Tài chính vừa giữ chức Bộ trưởng Ngoại giao, dù chỉ trong khoảng thời gian ngắn năm 2006. Trước đó, vốn tri thức kinh tế uyên thâm của một nhà kinh tế học đã giúp bà Ngozi Okonjo-Iweala trở thành Giám đốc điều hành, nắm giữ quyền lực số 2 tại WB, phụ trách các khu vực châu Phi, châu Âu, Nam và Trung Á. Năm 2012, bà tranh cử chức Chủ tịch WB với mục tiêu làm nên kỷ lục người phụ nữ châu Phi đầu tiên nắm giữ trọng trách này. Dù không thành công nhưng thời điểm đó, cái tên Ngozi Okonjo-Iweala đã đi vào lịch sử nền tài chính kinh tế thế giới.  

Bản lĩnh là vậy, dạn dày cả về kinh nghiệm thực tế điều hành lẫn kiến thức được đào tạo là vậy, nhưng khi nhận quyết định trở thành Tổng Giám đốc WTO, bà Ngozi Okonjo-Iweala nhận thức rất rõ đó không hề là một trọng trách “dễ nhằn”. Ngay ngày đầu tiên chính thức nhậm chức (1/3), phát biểu tại Đại hội đồng, bà Ngozi Okonjo-Iweala đã đề cập đến các ưu tiên trong chương trình nghị sự của bà, bao gồm: Khẩn trương hành động để giúp kiểm soát đại dịch Covid-19 thông qua mối liên hệ giữa thương mại và y tế công cộng; Mở rộng quyền tiếp cận đối với các vaccine mới, thuốc điều trị và chẩn đoán bằng cách thúc đẩy chuyển giao kỹ thuật trong khuôn khổ các quy tắc đa phương; Gây dựng nguồn năng lượng mới cho hệ thống thương mại đa phương từ các sáng kiến tuyên bố chung; Dùng thương mại để tạo ra nền kinh tế tuần hoàn và xanh, tái khởi động và mở rộng các cuộc đàm phán về hàng hóa và dịch vụ môi trường; Tạo sân chơi bình đẳng trong thương mại nông nghiệp, miễn áp dụng hạn chế xuất khẩu cho các khoản mua mang tính nhân đạo của Chương trình Lương thực Thế giới (WFP); Đẩy mạnh kỷ cương trong vấn đề trợ cấp công nghiệp, bao gồm hỗ trợ cho các doanh nghiệp sở hữu nhà nước; Giảm bớt bất đồng về Quy chế Ưu đãi đặc biệt (SDT)… Đặc biệt, trọng tâm trước mắt là ưu tiên hành động đối phó với đại dịch Covid-19, trong đó, chú trọng tới thương mại công bằng và tiếp cận vaccine Covid-19.  

 

File

Đó là “những việc cần làm ngay trước mắt”, còn về lâu dài, “nữ cường nhân” quả quyết: “Cần và phải có những cải cách sâu để xây dựng thương hiệu và định vị lại” WTO. Sự định vị lại ấy, bà Ngozi Okonjo-Iweala chỉ rõ: “Là làm cho WTO trở nên mạnh mẽ, nhanh nhạy hơn và thích ứng tốt hơn với thực tiễn ngày nay”, và quan trọng nhất, tân Tổng Giám đốc WTO nhấn mạnh: “Phải khiến WTO trở nên thực quyền hơn trong vai trò “dẫn dắt” sân chơi thương mại toàn cầu”.

Năm 2021 này, WTO bước sang tuổi thứ 26. Hơn 1/4 thế kỷ tồn tại, WTO đã có những tháng ngày huy hoàng, kiêu hãnh trên vị thế là sân chơi thương mại công bằng hấp dẫn, đáng thèm muốn nhất, nơi đề cao thương mại tự do và công bằng, nơi thiết lập những tiêu chuẩn và quy tắc chi phối các hiệp định thương mại quốc tế, nơi đóng vai trò trung gian hòa giải tranh chấp thương mại, đưa các nước ngồi vào bàn đàm phán để giải quyết mâu thuẫn, thu hẹp bất đồng, nơi có thể khiến tất cả các quốc gia thành viên đều được hưởng lợi...

Nhưng giờ đây, đối mặt với thế sự xoay vần, chủ nghĩa toàn cầu hóa có dấu hiệu thoái trào, căng thẳng thương mại, chủ nghĩa đơn phương leo thang, bất đồng lợi ích giữa các nước thành viên ngày càng gia tăng, một số nước thậm chí đã nghĩ tới việc hạn chế thương mại… WTO trở nên bối rối, lúng túng, bị động, thậm chí thất bại trong việc thực thi nhiều sứ mệnh như việc hiện đại hóa một thỏa thuận để giải quyết các vấn đề như thương mại kỹ thuật số hay các khoản trợ cấp, chưa tạo ra được bất kỳ thỏa thuận quốc tế lớn nào kể từ khi từ bỏ “Vòng đàm phán Doha” hồi năm 2015… Vị thế số 1 ngày nào, bởi vậy, trở nên lung lay… thậm chí đã có thời điểm, cơ quan phúc thẩm WTO - cơ quan có thẩm quyền xét xử cao nhất để giải quyết các tranh chấp thương mại toàn cầu - rơi vào tình trạng tê liệt. Rõ ràng, WTO cần phải được nhanh chóng cải tổ sâu rộng về nhiều phương diện, nhưng cải tổ bằng cách nào trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ và xung khắc thương mại song phương ngày càng phổ biến lại là bài toán không hề dễ giải.

 

File

“Nữ cường nhân” Ngozi Okonjo-Iweala, trong ngày đầu nhậm chức, từng chia sẻ: “Vị trí Tổng Giám đốc WTO trên hết cần sự táo bạo, can đảm”.  

Nhưng rõ ràng, với bài toán vị thế của WTO, sự táo bạo, can đảm của người đứng đầu dường như chưa đủ. Nhưng nếu không có sự táo bạo và can đảm, chắc chắn sẽ không thể vượt qua nổi con đường không hề bằng phẳng trước mắt của WTO… Thế nên, điều có thể làm lúc này là đặt niềm tin, rằng biết đâu Ngozi Okonjo-Iweala sẽ trở thành người mở đường lịch sử cho một chặng đường phát triển mới của WTO.

Bài: Hà Anh 

Đồ họa: Hà Nguyên