Kinh tế Việt Nam và khủng hoảng mang tên Covid-19

1. Covid-19 và sự đứt gãy chuỗi cung ứng

Trong cuộc họp ngày 26/2/2020, ông Trương Thanh Hoài - Cục trưởng Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương - cho biết, các doanh nghiệp điện tử chỉ còn đủ linh kiện cho sản xuất đến hết tháng 3/2020, còn khối da giày, dệt may cũng chỉ dự trữ nguyên phụ liệu đủ cho sản xuất tới đầu tháng 4. Đây là “lời cảnh báo sau cùng đối với tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng do ảnh hưởng của dịch Covid-19.

Tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng càng trở nên nghiêm trọng, khi dịch Covid-19 không chỉ xảy ra ở Trung Quốc mà lan sang rất nhiều quốc gia, trong đó có các đối tác kinh tế lớn của Việt Nam như Hàn Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ...  

Chịu ảnh hưởng nhiều nhất là ngành điện - điện tử. Năm 2019, Việt Nam xuất khẩu 17,8 tỉ USD sản phẩm nhóm hàng điện - điện tử sang Trung Quốc, và nhập khẩu từ Trung Quốc gần 19,7 tỉ USD linh kiện đầu vào. Theo thông tin từ Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương, các doanh nghiệp điện tử chỉ còn đủ lượng linh kiện phụ kiện phục vụ cho sản xuất đến giữa hoặc cuối tháng 3.  

Tương tự, ngành dệt may, da giày cũng chỉ dự trữ nguyên phụ liệu tới đầu tháng 3 hoặc đầu tháng 4. Do đó, khả năng nhiều doanh nghiệp trong ngành này phải tạm ngừng sản xuất là rất lớn.

Đối với ngành sản xuất xuất lắp ráp ô tô, năm 2019, Việt Nam nhập khẩu gần 4 tỉ USD phụ tùng linh kiện ô tô, nhiều nhất là từ Hàn Quốc với 1,14 tỉ USD (chiếm 28,5%), tiếp đó là Nhật Bản (0,72 tỉ USD, tương đương 18,04%) và từ Trung Quốc là 0,7 tỉ USD. Đặc biệt, ngành sản xuất ô tô tải phụ thuộc vào hơn 70% linh phụ kiện từ Trung Quốc. Nhiều khả năng đến khoảng cuối tháng 3, các doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp ô tô sẽ chịu ảnh hưởng lớn do thiếu hụt nguồn linh phụ kiện phục vụ sản xuất.

Sản phẩm của Trung Quốc chiếm tới 40% trong chuỗi cung ứng của châu Á nên không chỉ mình Việt Nam bị tác động. Tuy nhiên, với đặc thù giao thương lớn và phụ thuộc nguyên phụ liệu, linh kiện nhập khẩu từ Trung Quốc nên không thể phủ nhận “tác động tới Việt Nam là rất lớn”. Bộ trưởng Bộ Công Thương Trần Tuấn Anh lo ngại: “Rõ ràng chúng ta phụ thuộc vào nhập khẩu, chưa thể cải thiện ngay được. Và điểm đáng nói, đáng suy nghĩ là dịch bệnh tiếp tục phức tạp. Chúng ta không bi đát, không trầm trọng hoá vấn đề, nhưng phải chủ động”.

Sản xuất bị ảnh hưởng sẽ kéo theo rất nhiều tác động khác, đặc biệt là trong lĩnh vực đầu tư. Các nhà đầu tư mới dừng tìm kiếm cơ hội đầu tư, các dự án đã đầu tư có khả năng sẽ hoãn lại việc tăng vốn đầu tư…

File

2. Đình trệ - “từ khóa” kinh tế thời Covid-19

Dù không ai muốn nhắc đến “từ khóa” này, nhưng rõ ràng tốc độ tăng trưởng của kinh tế Việt Nam trong tháng 2 và đầu tháng 3 có dấu hiệu chững lại, nhiều ngành kinh tế gặp khó khăn và sức mua có chiều hướng giảm.

Cùng với tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng nguyên liệu đầu vào, nhiều sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam cũng phải đối mặt với tình trạng đứt gãy đầu ra khi Trung Quốc - thị trường xuất khẩu lớn thứ hai, đồng thời là thị trường tiêu thụ phần lớn nông sản hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam - là tâm điểm của dịch Covid-19. Hàng hóa xuất khẩu - đặc biệt là nông sản - bị ách tắc. Xuất khẩu thuỷ sản sang Trung Quốc chiếm 16,5% tổng giá trị xuất khẩu thủy sản của Việt Nam, chiếm 16,1% xuất khẩu tôm và 33% xuất khẩu cá tra nên cũng chịu tác động lớn.  

Hãng tin Bloomberg nhận định, Covid-19 lây lan tại Trung Quốc đã ảnh hưởng đến triển vọng của ngành cao su Việt Nam, khi các nhà sản xuất ô tô ở Trung Quốc tuyên bố tiếp tục dừng sản xuất.  

Du lịch cũng là ngành kinh tế chịu tác động nặng nề từ Covid-19. Năm 2019, du lịch Việt Nam thu hút trên 18 triệu du khách quốc tế. Nếu không có dịch, du lịch Việt Nam dự kiến sẽ đón 20,5 triệu du khách quốc tế. Các du khách này cùng với 90 triệu lượt du khách trong nước dự kiến sẽ chi tiêu  khoảng 830.000 tỉ đồng. Nhưng Covid-19 bùng phát ngay trong mùa cao điểm du lịch đã làm đảo lộn tất cả. Theo ước tính của Tổng cục Du lịch, lượng khách hủy, hoãn tour… có thể gây thiệt hại từ 5,9 - 7,7 tỉ USD trong 3 tháng tới. Lượng khách quốc tế có thể sẽ giảm 3,7 - 4,7 triệu lượt, khách nội địa giảm 10,9 - 15,3 triệu lượt.  

Đối với kinh tế trong nước, dấu hiệu đình trệ rõ nhất chính là cảnh đường phố vắng lặng “như ngày tết” ở các đô thị lớn, đặc biệt là Hà Nội. Nhiều cửa hàng kinh doanh, dịch vụ đóng cửa, tạm ngừng bán hàng. Hàng triệu học sinh, sinh viên, giáo viên phải nghỉ dạy, nghỉ học để tránh nguy cơ lây lan cũng làm méo mó bức tranh kinh tế.  

Với việc phát hiện ra bệnh nhân số 17 chỉ 4 ngày trước khi Việt Nam đủ điều kiện công bố hết dịch, và ngay tại Hà Nội, ngành bán lẻ Thủ đô đã có một đêm không ngủ khi đêm 6/3/2020 và ngày 7/3/2020, Hà Nội “vỡ trận” trước cảnh một bộ phận người dân Thủ đô do hoang mang đã đi mua vét hàng hóa “phòng dịch”. Giá cả hàng hóa tăng theo từng giờ: thị lợn tăng từ 150.000 đồng/kg lên 200.000 đồng/kg, 250.000 đồng/kg, 300.000 đồng/kg, thậm chí 400.000 đồng/kg. Có người mua cả con lợn chỉ để về cấp đông. Cảnh tượng mua tranh bán cướp tuy không diễn ra ở các đô thị khác nhưng lượng mua hàng cũng tăng vọt trước những lo ngại về bệnh dịch.

Ngay lập tức, một số doanh nghiệp thương mại lớn như Tổng Công ty lương thực miền Nam, Dabaco, hệ thống Vinmart, Vinmart+ phản ứng nhanh bằng cách đưa hàng hóa lấp đầy các kệ siêu thị, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các nhà bán lẻ mở cửa đến 23h để phục vụ nhu cầu mua sắm của nhân dân Thủ đô. Nhờ những giải pháp này, cơn sốt mua sắm đã nhanh chóng hạ nhiệt.

Tuy nhiên, biến động mới về dịch Covid-19 trong tuần đầu của tháng 3 đã khiến giá vàng trong nước tăng vọt trong khi chỉ số chứng khoán giảm sâu, hứa hẹn nhiều bất ổn cho toàn bộ nền kinh tế.

File

Sự vắng vẻ hiếm thấy tại một trung tâm thương mại sầm uất nhất Thủ đô

3. Kịch bản nào cho nền kinh tế?

Dịch Covid-19 lan rộng trên phạm vi toàn cầu có thể khiến nền kinh tế thế giới rơi vào bế tắc. Hãng tin Bloomberg đã xây dựng nên 4 kịch bản không mấy sáng sủa cho kinh tế thế giới. Theo đó, dù kịch bản lạc quan nhất là nếu chỉ có Trung Quốc chịu thiệt hại trực tiếp và phần còn lại của thế giới chỉ chịu ảnh hưởng gián tiếp thì vẫn có một số quốc gia tăng trưởng âm. Còn ở kịch bản xấu nhất, khi Covid-19 trở thành đại dịch toàn cầu (điều này đang có nguy cơ trở thành hiện thực), Bloomberg dự báo, toàn bộ nền kinh tế thế giới sẽ rơi vào trạng thái tê liệt. Với kịch bản xấu nhất này, tăng trưởng GDP toàn cầu sẽ trượt về mức 0%.

Nhắc đến những kịch bản tiêu cực này của kinh tế thế giới để thấy rằng, tăng trưởng kinh tế của Việt Nam với thực tiễn là phụ thuộc rất nhiều vào nguồn cung cũng như nhu cầu tiêu dùng của bên ngoài, có độ mở nền kinh tế lớn, thì nguy cơ tăng trưởng giảm sút mạnh khó tránh khỏi. Đặc biệt, sự xuất hiện trở lại của dịch vào ngày 6/3/2020 càng ảnh hưởng nặng nề đến kinh tế.

Trước những tác động tiêu cực của Covid-19 đến kinh tế toàn cầu và tình trạng đứt gãy của chuỗi cung ứng gây áp lực lớn đến sản xuất kinh doanh trong nước, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nhấn mạnh quan điểm có thể hy sinh một phần tăng trưởng để bảo vệ tính mạng, sức khỏe của người dân: “Trong quý I/2020, chúng ta có thể giảm tăng trưởng, trước hết là tháng 1, tháng có kỳ nghỉ Tết dài ngày, mà theo nghiên cứu, ước tính ban đầu, có thể giảm tăng trưởng GDP trong quý I/2020 khoảng 1%. Nếu kinh tế Trung Quốc giảm sâu cũng sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến Việt Nam”.  

Theo Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Nguyễn Chí Dũng, ngay cả khi Việt Nam khống chế được dịch thì trong bối cảnh dịch Covid-19 vẫn diễn biến phức tạp ở các quốc gia khác, nền kinh tế Việt Nam vẫn phải chịu những ảnh hưởng gián tiếp. Bộ trưởng Nguyễn Chí Dũng phân tích: “Trong một chuỗi giá trị, người này cung cấp cho người kia, người kia cung cấp cho người này, nhưng một mắt xích bị đình trệ thì sẽ làm đứt đoạn cả chuỗi giá trị. Dịch Covid-19 đang làm ảnh hưởng đến những người tham gia chuỗi giá trị”.

Một thách thức khác đối với điều hành kinh tế Việt Nam chính là câu chuyện điều hành tiền tệ. Khi dịch Covid-19 xảy ra tại Trung Quốc và lan ra toàn thế giới, một số nước châu Á có nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào Trung Quốc đã thực hiện nới lỏng tiền tệ như Thái Lan hoặc sẵn sàng nới lỏng tiền tệ để giảm bớt tác động của Covid-19. Trên thực tế, Việt Nam thực hiện nới lỏng chính sách tiền tệ liên tục trong nhiều năm gần đây. Nhờ đó, tỉ lệ cung tiền/GDP và tín dụng/GDP đã tăng lần lượt từ khoảng 120% và 110% trong năm 2013, lên tới 170% và 150% hiện nay. Do đó, nới lỏng chính sách tiền tệ hơn nữa trong bối cảnh lạm phát đang có nguy cơ tăng nhanh hiện nay thì sẽ tạo sức ép cho nền kinh tế. Theo khuyến cáo của các chuyên gia, Ngân hàng Nhà nước nên ưu tiên tiếp tục thực hiện những cải cách mang tính cấu trúc nhằm hướng tới một hệ thống tiền tệ lành mạnh hơn trong tương lai.

File

Với đặc tính của người Việt luôn nỗ lực tìm cơ hội khó khăn, nhiều quan điểm của các nhà quản lý và chuyên gia kinh tế cho rằng, dịch Covid-19 vẫn mang lại cho Việt Nam những cơ hội hiếm có. Cơ hội lớn nhất là để Việt Nam nhìn lại chính mình, thấy được các điểm yếu của nền kinh tế. Từ đó sắp xếp, cơ cấu lại, đẩy nhanh quá trình tái cơ cấu nền kinh tế, tái cơ cấu từng lĩnh vực cụ thể, từng ngành.  Cần xây dựng được một nền kinh tế độc lập tự chủ, ít phụ thuộc hơn, khả năng chống và thích ứng với các biến động nhiều hơn. Cần khuyến khích doanh nghiệp phát triển, khuyến khích hàng hóa do doanh nghiệp Việt Nam sản xuất, bởi người Việt Nam và tại Việt Nam.

Để làm được điều này, các cơ quan quản lý Nhà nước cần tận dụng một cơ hội khác, đó là tích cực thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh để tạo dư địa cho doanh nghiệp phát triển.  

Một cơ hội khác được nhìn nhận đó là nếu như Việt Nam khống chế được dịch bệnh Covid-19 trong bối cảnh thế giới còn nhiều lúng túng thì có thể khẳng định với thế giới rằng, Việt Nam vẫn là điểm đến an toàn, thân thiện, từ đó tiếp tục thu hút du khách quốc tế, tất nhiên là với những biện pháp phòng dịch cẩn trọng, an toàn.

Tuy nhiên, những cơ hội này vẫn chỉ là lý thuyết, nguy cơ nhiều ngành sản xuất có thể phải tạm dừng vào cuối tháng 3 này vì thiếu nguyên vật liệu đầu vào cho thấy việc xây dựng một nền kinh tế tự chủ, giảm bớt phụ thuộc là điều khó khả thi, ít nhất là trong năm 2020, khi chúng ta chưa thể chủ động đầu vào cũng như thiếu thị trường đầu ra bền vững.

Những vấn đề nội tại của nền kinh tế đáng lo ngại và có tính lâu dài hơn nhiều so với bệnh dịch Covid-19. Mục tiêu tăng trưởng kinh tế có thể được hỗ trợ bằng việc kiên trì tháo gỡ những rào cản thể chế, cải thiện môi trường kinh doanh và đẩy nhanh tiến độ giải ngân những dự án đầu tư công đã được phê duyệt.

File
File