EU và chiến lược  Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương: Đã có lời nói,  còn chờ hành động
File
File

Các cuộc họp của ngoại trưởng các nước Liên minh châu Âu - EU trong tháng 4/2021 bị nhấn chìm bởi các tin tức và thảo luận liên quan đến tình hình ở biên giới phía Đông Ukraine. Trong suốt nhiều ngày, việc Nga dồn hàng trăm nghìn quân về gần biên giới Ukraine tạo nên một sự hoảng loạn nhẹ tại châu Âu, khi nguy cơ chiến tranh bùng phát trở lại ở cửa ngõ châu Âu làm sống lại quá khứ nặng nề của Chiến tranh Lạnh. Rốt cục, mọi chuyện cũng tạm thời ổn thỏa.

Nhưng, các ồn ào xoay quanh Nga và Ukraine lại vô tình làm mờ đi một động thái khác đúng ra đã phải rất đáng chú ý của Liên minh châu Âu: Ý định của khối này xây dựng một chiến lược hành động chung tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Hay ngắn gọn hơn, là tầm nhìn mà EU muốn triển khai trong nhiều thập kỷ tới để cân bằng lại với sức mạnh đang lên của Trung Quốc tại phương Đông.

Một tháng sau sự kiện trừng phạt và trả đũa lẫn nhau liên quan đến tình hình tại Tân Cương, châu Âu đang cố gắng thể hiện mình không bị choáng váng bởi màn đáp trả leo thang của Trung Quốc. Trong cuộc họp ngày 19/4, một văn kiện bàn về việc lên án và trừng phạt Trung Quốc do đã thay đổi hệ thống bầu cử tại Hong Kong đã được đưa vào nghị trình. Nhưng rồi sự phản đối của Hungary và các diễn biến dồn dập tại miền Đông Ukraine đã lấn át ý định đó.

 

File

Tuy nhiên, trước đó vài ngày, trong bức thư gửi đến các nước thành viên, Hội đồng châu Âu đã đề nghị các ngoại trưởng châu Âu thảo luận và xây dựng một chiến lược chung của Liên minh châu Âu tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Thời hạn đặt ra là tháng 9/2021.

Đó là một bước ngoặt lớn nữa của Liên minh châu Âu. Chỉ 1 năm trước, một vài ý kiến nhỏ được đưa ra về việc Liên minh châu Âu cần xây dựng chiến lược chung tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đã bị gạt bỏ nhanh chóng bởi Pháp, Đức hay Hà Lan, những nước đã tự xây dựng một chiến lược cho riêng mình. Nhưng các biến động quá nhanh của bàn cờ địa chính trị thế giới đã thúc ép châu Âu phải hành động theo.  

Sau lệnh trừng phạt đầu tiên nhằm vào Trung Quốc sau hơn 3 thập kỷ là chiến lược địa chính trị chung đầu tiên của nhóm 27 quốc gia vốn luôn có nhiều chia rẽ nội bộ.  

Câu hỏi đặt ra là chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của EU sẽ có hình dáng ra sao?

Chi tiết đầu tiên, đó là tránh tối đa ấn tượng về một sự đối đầu trực tiếp với Trung Quốc. Trong bức thư của mình, Hội đồng châu Âu đã nhanh chóng lựa chọn từ “hợp tác” để tránh các rủi ro mập mờ. Tài liệu chính thức sẽ có tên “Chiến lược hợp tác của EU tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương”.

Nhưng, từ ngữ cũng không che đậy được tất cả. Một nhà ngoại giao giấu tên ở Brussels thừa nhận, nội hàm bao trùm của chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương mà EU xây dựng vẫn là để đối chọi và cân bằng lại với sức mạnh đang lên và các hành động ngày càng quyết liệt của Trung Quốc tại khu vực. Việc bị gán cho cái mác “chống Trung Quốc” là không thể tránh khỏi nhưng châu Âu cho rằng sẽ ở mức mà Trung Quốc có thể chấp nhận được.  

Alessio Patalano, chuyên gia về chiến tranh Đông Á tại trường King’s College London đánh giá, đây là “một sự bành trướng đáng kinh ngạc” của EU về nhận thức.

Cụ thể EU sẽ hành động ra sao trong chiến lược đó?  

Trong bản thảo, các lãnh đạo châu Âu cho rằng EU cần phải có một sự hiện diện hải quân đáng kể tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, trước hết là sẽ nâng cấp chương trình trao đổi thông tin và quản lý khủng hoảng tại các tuyến hàng hải trọng yếu (CRIMARIO) mà Pháp đang điều hành thành một chương trình mở rộng từ Ấn Độ Dương, sang Nam Á, Đông Nam Á và Nam Thái Bình Dương.  

 

File

Trên khía cạnh luật pháp, EU sẽ đề cao, theo đuổi việc bảo vệ cũng như thiết lập một cơ chế kiểm soát toàn diện với an ninh, tự do hàng hải, phù hợp với luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước của Liên hợp quốc về luật biển. Để làm điều đó, về mặt chính trị, châu Âu coi việc gia tăng quan hệ với các đối tác lớn trong khu vực, như Ấn Độ, Nhật Bản, Australia, ASEAN là yếu tố quan trọng.

Nhưng mục tiêu và thách thức mà EU đặt ra cũng không chỉ dừng lại trên biển. Trên đất liền, chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương sẽ phải đề ra các ưu tiên hành động để EU bớt phụ thuộc vào chuỗi cung ứng từ Trung Quốc, phải tích cực tiếp cận và chiếm vai trò trong quá trình chuyển đổi công nghệ tại Đông Nam Á. Nói cách khác, EU cần phải chiếm được “miếng bánh” của mình trong cuộc chơi kinh tế, nơi RCEP đã thành hình và ảnh hưởng của Trung Quốc ngày càng mang tính áp đảo. Các ưu tiên về nhân quyền, về tự do internet, an ninh mạng hay các chủ đề ít nhạy cảm hơn như biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học cũng được đặt ra.

 

File

Nhưng, sau tất cả, hoài nghi lớn nhất vẫn sẽ là làm thế nào để EU thực hiện được tất cả những tham vọng chiến lược đó?

Antoine Bondaz, chuyên gia châu Á tại Quỹ Nghiên cứu chiến lược (FRS) - Pháp, người bị Đại sứ quán Trung Quốc tại Pháp đưa vào danh sách đen do các nhận định về Đài Loan, tiếp cận câu hỏi này một cách thực tế: đó là sự hiện diện của châu Âu, nếu không có sự hợp tác chặt chẽ với Mỹ, sẽ không có tác động gì đáng kể tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Sau khi Vương quốc Anh rời đi, trong tất cả 27 nước thành viên EU chỉ có duy nhất Pháp có đủ tiềm lực quân sự để phóng chiếu sức mạnh của mình tại Ấn Độ Dương. Nhưng dù là quốc gia có lợi ích biển trực tiếp tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và là nước châu Âu đầu tiên xây dựng một chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương toàn diện, sức mạnh hải quân của Pháp cũng không phải là một nhân tố lớn có thể tác động đến cục diện khu vực.  

Thực tế này khiến EU không đủ hào hứng và can đảm theo đuổi chủ nghĩa phiêu lưu quân sự tại khu vực cách xa châu Âu hàng chục ngàn km và trong rủi ro đối đầu quân sự với một siêu cường đang lên. Nước Đức, cường quốc số 1 châu Âu, sẽ cho một tàu đi qua biển Đông trong tháng 8/2021 nhưng không ai chắc Berlin dự tính những gì xa hơn sau động thái đó, khi cuộc bầu cử chọn người thay bà Angela Merkel đang đến gần và Trung Quốc lại là đối tác thương mại lớn nhất của Đức trong nhiều năm qua.  

 

File

Với tất cả những gì còn đang mơ hồ, việc châu Âu “xoay trục” sang Ấn Độ - Thái Bình Dương, như cách các nhà phân tích khối này nhận định, có lẽ cần phải được nhìn nhận trước tiên ở khía cạnh “thông điệp chính trị”.  

Không thể nói là EU đã có sự chuẩn bị chín muồi và tư duy đủ lâu để đề ra chiến lược hướng sang phía Đông, nhưng cách mà khối này phản ứng sau căng thẳng leo thang với Trung Quốc cho thấy là EU thực sự không muốn bị đặt sang bên lề trong cuộc cạnh tranh siêu cường Mỹ - Trung. Khác với Mỹ đối đầu một cách trực diện với Trung Quốc về kinh tế - quân sự - công nghệ và gia tăng bao vây Trung Quốc thông qua “Bộ Tứ Kim cương”, châu Âu không mong muốn, và cũng không đủ thực lực, để đặt mình vào vị trí quá cứng rắn với Trung Quốc.

 

File

Nhưng thông điệp chính trị mà Brussels gửi đi là châu Âu cũng sẽ không đứng nhìn và để bị lấn lướt. Sự hiện diện của châu Âu, dù chỉ mang tính chất biểu tượng trong giai đoạn đầu, có thể là tiền đề cho những gì có thể quyết liệt hơn trong dài hạn, khi xung đột bị đẩy lên những nấc cao hơn.

Trước mắt, đó cũng được coi là một hành động thiết thực hơn chỉ là những lời nói suông.

File

Bài: Quang Dũng - từ Paris

Đồ họa: Hà Nguyên