Châu Âu và bài toán răn đe hạt nhân

Pháp muốn xây dựng một “NATO châu Âu”

Ngày 12/3, hơn 80 đại sứ và đại diện chính trị của khối quân sự Bắc Đại Tây Dương - NATO được mời đến đảo Longue, thánh địa tàu ngầm hạt nhân ở miền Tây Bắc nước Pháp. Cũng những quan chức này sau đó bước lên boong tàu sân bay Charles De Gaulle và được tận mắt chứng kiến các máy bay Rafale gắn tên lửa hạt nhân chiến lược lên cánh. Cuối năm 2020, các nước đồng minh châu Âu sẽ được mời tham dự các buổi tập trận của lực lượng hạt nhân Pháp. Đó là lần đầu tiên nước Pháp đưa ra một lời mời như thế.

Tất cả những sự kiện dồn dập này thực ra nằm trong một chuỗi lô-gíc hành động. Từ khi nước Anh rời khỏi EU sau một tiến trình Brexit dai dẳng và ầm ĩ, nước Pháp giờ đây trở thành cường quốc hạt nhân duy nhất của Liên minh châu Âu. Tự nước Pháp cảm thấy cần trang bị cho mình một vai trò mới.  

Ngày 12/2, tại Trường Chiến tranh Pháp, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đọc một bài phát biểu quan trọng, kêu gọi các nước châu Âu thực hiện bước nhảy vọt trong lĩnh vực hạt nhân, và cùng đối thoại với Pháp để xác định các lợi ích then chốt của châu Âu cũng như vai trò của sức mạnh răn đe hạt nhân của Pháp trong cấu trúc an ninh tập thể của châu Âu.

Đây chưa phải là một cuộc cách mạng, nhưng là một thay đổi lớn trong học thuyết răn đe hạt nhân của Pháp. Về cơ bản, Pháp vẫn giữ cho mình quyền quyết định cuối cùng nhưng muốn ghi nhận sức mạnh hạt nhân của Pháp mang “tính chất châu Âu” vì cho rằng sức mạnh này tự thân đã là một sự bảo đảm an ninh cho châu Âu.

Tất nhiên, đó không phải là một sự hào phóng không điều kiện. Mục đích mà Pháp hướng tới không có gì khó dự đoán: một vai trò cao hơn, thậm chí là cao nhất, trong việc hoạch định và thực thi các chiến lược an ninh quốc phòng của châu Âu. Xa hơn nữa, Pháp muốn xây dựng một văn hoá tư duy chiến lược của riêng châu Âu, hướng đến một sự tự chủ chiến lược so với Mỹ và trong chính nội bộ NATO, một dạng “NATO châu Âu” trong lòng NATO Đại Tây Dương.  

Sự ra đi của nước Anh đã giúp Pháp sở hữu một sức mạnh và một khả năng gây ảnh hưởng ở một lĩnh vực không có đối thủ trong nội bộ EU, điều mà nước này không có được trong nửa thế kỷ qua.

File

Sự đón nhận dè dặt của châu Âu

Nhưng, như giới phân tích thường nói, vũ khí hạt nhân là vũ khí chiến lược hầu như không bao giờ được sử dụng. Vì thế, răn đe hạt nhân tuy vẫn là một thành tố chưa thể thay thế trong việc duy trì sự ổn định trong cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc nhưng lại không phải là một cách thức hiệu quả để trực tiếp gây ảnh hưởng. Nói cách khác, răn đe hạt nhân không giải quyết được các vấn đề chiến thuật.

Đây là mấu chốt khiến cho ý định của Pháp được đón nhận một cách dè dặt tại châu Âu, đặc biệt là tại Đức. Trong tư duy chiến lược của mình, các chính trị gia Đức trước sau vẫn coi NATO là trụ cột an ninh quan trọng nhất và lá chắn tên lửa NATO, mà gần như chắc chắn do Mỹ cung cấp, quan trọng hơn là khả năng răn đe hạt nhân từ một quốc gia mà Đức luôn có sự ngờ vực nhất định.  

Tham vọng được thể hiện một cách thiếu kiên nhẫn từ phía Pháp còn dẫn đến những bất đồng khác khi đi vào chi tiết. Pháp muốn tái tổ chức lại các tổ hợp công nghiệp quốc phòng châu Âu, muốn định nghĩa lại học thuyết tác chiến và can thiệp bên ngoài châu Âu. Cả hai đều không phải là các ưu tiên của Đức, khi bản thân Đức đã cắt giảm quân đội đến mức đáng báo động từ khi kết thúc Chiến tranh lạnh.

Một vấn đề khác, đó là các nước châu Âu không định nghĩa “tự chủ chiến lược” theo cách giống nhau. Với một số nước, như Đức, Tây Ban Nha hay Italia, khái niệm này mang tính công nghiệp quốc phòng nhiều hơn, tức là tự chủ về mặt nghiên cứu và trang bị vũ khí. Một số nước, như Pháp, lại hướng tự chủ đến khía cạnh chính trị - quân sự, tức tự chủ trong việc hoạch định chính sách quốc phòng và triển khai các kế hoạch tác chiến.  

Do đó, ý định của Paris về việc “châu Âu hoá” sức mạnh răn đe hạt nhân của Pháp để qua đó tạo dựng sự tự chủ chiến lược, một cách nói khác của việc thoát dần khỏi sự áp đặt từ Mỹ, không phải là con đường dễ đi. Châu Âu cho đến lúc này không có quyết tâm chính trị đủ lớn để đi theo hướng đó.  

Khi lời kêu gọi được Tổng thống Pháp đưa ra, Cao uỷ phụ trách chính sách đối ngoại và an ninh của EU, cựu Ngoại trưởng Tây Ban Nha, Josep Borrell miễn cưỡng đón nhận và đưa ra một câu trả lời gần như từ chối, rằng châu Âu vẫn sẽ theo đuổi việc giải giáp vũ khí hạt nhân và xem Hiệp ước cấm phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) là trụ cột để duy trì hoà bình và ổn định.  

Mỗi 5 năm một lần, các nước châu Âu sẽ xem xét và đánh giá lại phạm vi tác động và sự hiệu quả của NPT để qua đó điều chỉnh cam kết của mình. Trong hai lần trước, 2010 và 2015, bất chấp các thực tế hiện hữu rằng Triều Tiên hay Iran đã trang bị cho mình năng lực hạt nhân quân sự, các nước EU vẫn cam kết theo đuổi con đường phi hạt nhân, chứ không ngả theo hướng nâng cao năng lực răn đe hạt nhân để cạnh tranh với các cường quốc khác.

Xu hướng đó giờ vẫn chưa hề có dấu hiệu thay đổi.